Ի՞նչ է նշանակում կարողանալ սեփական կյանքի վերաբերյալ որոշումներ կայացնել, երբ մարդը հոգեկան առողջության խնդիրներ ունի։ Եվ ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ անհրաժեշտ բժշկական օգնությունն ու աջակցությունը հասանելի չէ բնակության վայրին մոտ։
Այս հարցերը առանցքային տեղ էին զբաղեցնում «Միասին՝ ավելի լավ հոգեկան առողջության համար․ մարդու իրավունքները, արժանապատվությունը և ներառականությունը հոգեկան առողջության պահպանման ոլորտում» խորագրով տարածաշրջանային համաժողովում, որը 2026 թվականի հոկտեմբերի 8-ին, Հոգեկան առողջության համաշխարհային օրվան ընդառաջ, անցկացվեց Երևանում։ Եվրոպայի խորհրդի կողմից՝ Հայաստանի Հանրապետության մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմի հետ սերտ համագործակցությամբ կազմակերպված համաժողովը մեկ հարկի տակ համախմբեց Հայաստանի և Վրաստանի մարդու իրավունքների պաշտպանության ազգային հաստատությունների ներկայացուցիչներին, քաղաքականություն մշակողներին, հոգեկան առողջության ոլորտի մասնագետներին, քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչներին, ակադեմիական շրջանակներին և հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցող անձանց՝ քննարկելու, թե ինչպես կարող է մարդու իրավունքների վրա հիմնված մոտեցումը դառնալ հոգեկան առողջության ծառայություններից օգտվելու մարդկանց առօրյա փորձառության անբաժանելի մասը։
Քննարկումները մեկնարկեցին գործունակության և պացիենտի ինքնավարության կարևորագույն հարցերի շուրջ։ Մասնակիցներն անդրադարձան հոգեկան առողջության պահպանման ոլորտում ինքնավարության պաշտպանության վերաբերյալ Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների կոմիտեի նո հանձնարարականին, որն ընդունվել է 2026 թվականի հունիսին, ինչպես նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի «Նիկոլյանն ընդդեմ Հայաստանի» վճռի արդյունավետ կատարմամբ պայմանավորված Հայաստանում գործունակության ինստիտուտի բարեփոխմանը։ Բարեփոխումների նպատակն է լիակատար անգործունակության մոտեցումից անցում կատարել անհատականացված աջակցության համակարգի, որը կհամապատասխանի այն բանին, թե յուրաքանչյուր անձ ինքնուրույն ինչ որոշումներ կարող է կայացնել։
Մասնակիցները նաև ընդգծեցին համայնքահեն հոգեկան առողջության ծառայությունների հասանելիության ապահովման կարևորությունը՝ անդրադառնալով Շիրակի և Արարատի մարզերում գործող շարժական թիմերի փորձին, ինչպես նաև անդրադարձ կատարվեց ազատությունից զրկման վայրերում և այլ փակ հաստատություններում պատշաճ խնամքի ապահովմանը։ Ազատությունից զրկված անձանց պարագայում նրանք ընդգծեցին, որ հոգեկան առողջության պահպանման ծառայությունների հասանելիությունը սերտորեն կապված է արժանապատվության պահպանման, կանխարգելման և վերականգնման հետ։ Մասնակիցները կարևորեցին նաև վստահելի և հավաստի տեղեկատվության ու հոգեկան առողջության պահպանման ոլորտում գրագիտության ապահովմանը, խարանի դեմ պայքարը, ինչպես նաև մասնագետների՝ սթրեսից և մասնագիտական այրումից պաշտպանությունը։
Այս քննարկումները միասին ցույց տվեցին, որ որակյալ հոգեկան առողջության պահպանումը ոչ միայն բուժում ստանալու մասին է, այլև այն մասին, որ մարդուն լսում են, նրան ընտրության հնարավորություն են տալիս և ներգրավում են իր խնամքի վերաբերյալ որոշումների կայացման գործընթացում։
Եվրոպայի խորհրդի չափանիշները, այդ թվում՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան, Օվիեդոյի կոնվենցիան, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքը և Խոշտանգումների և անմարդկային կամ նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի կանխարգելման կոմիտեի (ԽԿԿ) չափանիշները, կարևոր երաշխիքներ են ապահովում հոգեկան առողջության պահպանման ծառայություններ ստացող անձանց համար։ Հայաստանը Օվիեդոյի կոնվենցիան վավերացրել է 2025 թվականին, և դրա սկզբունքներն աստիճանաբար ներգրավվում են առօրյա պրակտիկայում՝ առողջապահության ոլորտի մասնագետների էթիկական կանոնների, տեղեկացված համաձայնության և գաղտնիության վերաբերյալ ուղեցույցների, ինչպես նաև բժիշկների և իրավաբանների համար նախատեսված վերապատրաստումների միջոցով։ Սակայն այս չափանիշներն առավել կարևոր են այն ժամանակ, երբ դրանք իրական փոփոխություն են բերում մարդկանց կյանքում։
Եվրոպայի խորհրդի երևանյան գրասենյակի ղեկավար Մաքսիմ Լոնգանգեն ընդգծեց․ «Կոնվենցիայի ստորագրումը միայն սկիզբն է։ Իրականում կարևոր է այն, թե ինչ է փոխվում, երբ սովորական մարդը մտնում է բժշկական օգնություն և սպասարկում իրականացնող կազմակերպություն»։
Առողջապահության նախարարի տեղակալ Սամվել Խարազյանն ավելացրեց․ «Հոգեկան առողջությունը միայն առողջապահական քաղաքականության խնդիր չէ. այն նաև մարդու իրավունքների, արժանապատվության, հավասարության, սոցիալական ներառման և մասնակցության հարց է, իսկ Հայաստանի համար այս մոտեցումը մեր ընթացիկ բարեփոխումների առանցքում է: Այս բարեփոխումներն արտացոլում են հիմնարար մի սկզբունք. հոգեկան առողջության խնդիրը երբեք չպետք է ինքնին դառնա պատճառ անտեսելու անձի արժանապատվությունը, ձայնը կամ իրավունքները: Միևնույն ժամանակ, միայն օրենսդրությամբ հնարավոր չէ փոխել հոգեկան առողջության խնամքի համակարգը»։
Օրվա ընթացքում քննարկումների հիմքում մեկ առանցքային ուղերձ էր․ ավելի լավ հոգեկան առողջության պահպանումը սկսվում է մարդուն տեսնելուց, ոչ թե միայն նրա առողջական խնդիրը տեսնելուց։ Սա նշանակում է ապահովել, որ յուրաքանչյուր մարդ կարողանա առանց խարանի դիմել օգնության, ստանալ համապատասխան աջակցություն, ներգրավված մնալ սեփական մարմնի և մտքի վերաբերյալ որոշումների կայացման գործընթացում և խնամքի յուրաքանչյուր փուլում արժանանալ իր արժանապատվությանը համապատասխան վերաբերմունքի։
Տարբեր ձայներ մեկտեղելով, այդ թվում՝ հոգեկան առողջության խնդիրներ ունեցած և այդ փորձառությունն անձամբ ապրած մարդկանց ձայները, համաժողովը նպաստեց Հայաստանում և տարածաշրջանում հոգեկան առողջության պահպանման ոլորտն ավելի իրավունքահեն, ներառական և մարդակենտրոն դարձնելու շարունակական երկխոսությանը։
Կոնտակտներ