Kalkulirindoj e kredibilitete pe sastimaski informacija si bari buti. Sastimasko dznlipe thaj vuzhi komunikacija kotar pachaibaskere hainga dena suporto pe valindo informacija.
Konteksto
Sastimoski informacija khamela pest e ovel egzaktno, relevantno, ki vrama, azhuririme thaj transparentno. Sa e manushen trubuj te ovel jekh shajipena te len e informacijen thaj te aven dzi lende. E informacije trubuj lokhes te oven ahaljovdine.
O avipe dzi pe validno informacije trubuj te shaj te ikalen pes, te komparirinen pes thaj te analizirinen pes e sastimoskere informacije thaj te analizirinen pes informacije kotar verrvereder hainga, te oven shajipena chachunes te haljoven pest haj te len pes. Kodo anela dzi pe kodo o dzanlipe thaj I sama so trubuj pes e individualconge te shaj te len i sama savi so khamen thaj te prakticirinen korkorutno menadziribe e sastimasar.
E digitalno sastimoskere informacije dopherena e informacijen save si lendine kotar e sastimoskere profesionalcura. Kodo shaj azhutil e manushen te haljoven thaj te arakhen droma te promovirinen pengoro sastimos. O avipe dzi pe sastimoskere informacije si vi jekh protektivno aktiviteto savo so si lacho vash prevencija mamuj i panika nasvalimatendar.
Pharipena
Ande Europa, jekhe kotar e shtar adolescentura isi pharipena te arakhel e sastimoskere informacijako kredibiliteto thaj te komparirinel informacijen javereder haingendar. Jekh kotar panch adolescentura isi pharipena te arakhel informacija vash o sastipe savi si lokhi haljovibaske . Mashkar 25-72% kotar e phureder populacija reportirinena kaj isi olen pharipe te pachan e sastimaksere informacijenge .
Arakhibe informacije offline, ovela sa phareder. So si vash digitalno sastimaskere informacije, jekh kotar e shtar Europejcura gindinen kaj olengere nacionalno autoritetura chi keren lokho inromacijengo arakhibe bizi te khuvel pes ano internet thaj ko kontrasto adalestar, jekh kotar shov Europejcura shaj te arakhel sastimoskere informacijen .
E informacijako validiteto na pashljol numa upral kodo sode i informacija si lachi, numa vi upral kodo, kobor shaj kodi informacija te aplicirinel pes pe nekasko dzivdipe thaj kobor charelja e sastimaskere trubujimata. O limitirimo sastimosko dzanlipa sar te arakhen pes, te haljoven pes, thaj te len pes e informacije, harnjarela o chachuno avipe dzi pe lacho dzanlipe so shaj teljarela e individualcon te nashti te hacharen ten a haljoven mishto lengo sastipe, sar te promoviren olen, kana thaj sar, te roden azhutipe.
O lokheder avipe dzi pe validno sastmaskere informacije trubuj pes kana arakhasa amen anglal dezinformacije vi ande socijalno mediumija thaj javera internet instrumentura thaj servisura. Kodo fenomeno, prendzardo sar ‘infodemija’, khetane e limitirime sastimoskere dzanlipasar, kerela phareder e individualcija te arakhen chachune informacije pachajutne haingendar/sorsendar, kerindoj bareder e rizikon ma te respektirinen pes e protektiribaskere aktivipa thaj ma te dzan pe sama ki vrama. E manushen saven so isi limitirimo sastimosko dzanlipe, buteder pachana e informacijenge katar e socijalno mediumija vi amala, thaj na doborom e informacijenge so avena e sastimaskere autoritetendar thaj medicinakere prodesionalcondar. E chorole komunitetura arakhena pes buteder e dezinfomacijencar sostar na pachana but e autoritetonge thaj e manushenge so dena sastimaskere servisura so khetane e tikne vakciniribaskere nivelosar mamuj varesave nasvalimata, rezultirinena panikasar kotar e nasvalimata thaj nashtipe te avel pes dzi pe sasljaribaskere servisura.
O dzanlipe te ahaljoven thaj te hacharen pes e numerura (i matematika) khelel importantno rola pe kodo sar i informacija si sikavdini thaj komunicirimi. Sar te si, e kompleksno numerikane informacije vash e sastipaskere riskura thaj efektiviteto nashti savaht te haljoven pes mishto. Sar misal/egzamplo, informacija pe riskura tretmanostar, beneficije, nashti mishto te haljoven pes katar e manusha so naj educirime, thaj isi olen pharipena e themeskere chibjasar.
Akcije
E informacije trubuj te oven ulavdina katar e pachivale resursija/hainga. O avipe dzi pe validno sastimaskere informacije azhutinen e individualcon te roden ahaljhoventhaj hacharen pengo sastipe. O shajipe te avel pes dzi pe validno sastimaskere informacije shaj te zuraren pes katar e majterneder bersha trujal e shkolakere kurikulumija. Sastimasko dzasnlipaski shkolaki edukacija ande sa e thema dena kontribucija te harnjarel pes o dispariteto pe regionalno thaj globalno nivelo.
Individualcongere trubujimata:
E sistemon isi responsabiliteto te:
te roden thaj arakhen sastimaski informacija ververeder haingendar;
te komparirinen, sintetizirinen thaj dikhen informacijen ververeder haingondar;
te gindinen vash e lachipena informacijaki kotar e personalno perspektiva.
den informacija savi so dela shajipe te avel dzi pe manusha saven so isi pharipena ano sikljovipe vaj si olen pharipena te shunen vaj te dikhen mishto;
lokheder avipe dzi pe sastimaske informacije pe sa e relevantno chibja, trujal e ververeder kanalura thaj ververeder formatura;
inforamcijia save si lokheste hacharibaske, kulturikane senzibilno informacije, leindoj verevereder komunikacijakere strategijen;
azhuriripe validno sastimaskere informacijen kotar e pachaibaskere hinga/resursura;
informacije save si relevantno thaj adaptabilne pe individualcongo sakodivesko dzivdipe vash ververeder trubujimata.
Sastimasko dzanlipe vash e chavora te promovirinen sasto dzivdimasko stilo – Romania
O thulipe si jekh seriozno publikane sastimasko problem. O thulipe thaj e nasvalimata so dzana e thulipasar, shaj te chinavel pest e kergja pes buti kotar e chavoripe. Kodoleske i prevencija pe thulipe mashkar e chave si prioriteto.
Cilo thaj objektivura:
I “Mamijako Sastimasko Gono/Trast. Sastimaskere tradicije vash saste chavore” inicijativa sas astardini ano Iasi (Romania) ko 2012 bersh. Kodo si programo bazirimo ande komuniteta so khamel te del kurazho vash laho sastimos trujal kulturakere tradicije thaj kate khuvena kampanje ande hurdelina thaj shkole vash sasto dzivdipe trujal orginalno edukacijakere resursura/hainga bazirime upral o sastimasko dzanlipe.
O majbaro sichovimasko instrument si “Sastimaski Trast/Gono”. E chavore sichon e elementon katar sasto sastimasko dzivdimasko stilo azhutindoj kotar magikani trast “Mamijaki Sastimaski Trast”. Ilustririme folklorne paramisakere karakteroncar (I buzni, e trin chavora, o bilacho ruv thaj javera); e chavore sichon so si laho thaj so naj lacho vash olengo sastimos.
informacijakere kampanje – sar misal, i kampanja “Badaneskere/Truposkere/Tjaloskere ritmura: tradicija thaj sastimos”, pe savi line participacija 20,000 chavore kotar e Iași Regiono;
workshop vash e chavore, vash e dada thaj daja thaj vash e sichara;
introdukcija ande shkole opcionalno disciplina pe sasto dzivdipasko stilo o treningo so kerdas pes ko septembro 2020 kote so lije than 4,000 chavora mashkar 5 thaj 10 bersha;
keribe sicharimaskere materijalura vash o treningo pe sastimasko gindipe mashkar e chavore;
konferencija "Prevencija pe chaveorikano thulipe", so kerel pes sako bersh ande Iasi, i majpaluni ande juni 2021, fokusirindoj pes upral "Chavorengo thulipe dzikote dzalas Kovid -19 – evolucija pe familijakere praktike". I konferencija ikerdas pes online thaj pe late vorbisarde manusha kotar 10 thema.
Dodendino kuchipa / Efektura:
E inicijativno target chavorendar kotar 3-11 bersha thaj olengere familije, beneficije line 100,000 chavora. Ko 2021 bersh, sar so sikavdas pes e chavorengo thulipe gelas tele kotar 11% ko 7% ano foro Iași.
Pe kodi inicijativa isi vi internacionalno prendzaripe/rekognicija:
si kotor katar e internacionalno drakhina vash prevencija pe thulipe mashkar e chave – EPODE (Ensemble Prévenons l'Obésité Des Enfants) Internacionalno Drakhin thaj Terni Sasti Komuniteta;
ano Global Obesity Forum (New York, 2012), sasa dendo avguno prizo/pursak vash majlacho aktiviteto pe prevencija kotar chavorikano thulipe;
Avgune pursak/prizo sas dendo vi kotar European Community –2020 EU Health Award – kategorija Saste Dzivdimasko stiloskere Thana vash majlachi inicijativa pe komunitetako nivelo (foro Iași) pe promoviribe sasto dzivdimasko stilo.
Sastimasko dzanlipe vash e manusha save so len sama pe phureder manusha save sip e ververeder nivelura – Italia
Cilo thaj objektivura:
Kadala divesa, but phuredere manushen saven so isi ververeder nivelo kotar fizikano thaj/vaj mentalno pharipena, arakhena, azhutinen khere. Olenge trubuj azhutipe pe lengo sakodzivesesko trajo/dzivdipe, so dela olenge varekon familijatar, vaj vareko so kerel kadi buchi. Vi pe solduj situacije, o sastimasko dzanlipe vash kodola so azhutin e phuren si krucijalno te garantirinel pes e phurederenge te ovel olen lachi informacija thaj grizha, so lela e drabengo administriribe, preparacija e habasko, azhutipe vash personalno higiena, thaj azhutipe vash olengo avipe dzi pe sastimasko sistemo (misal, programiribe e vizitengo katar e profesionalcura, dzaibe ko sasljari, doktoro thaj vaver).
Bute familijen thaj pokime manushen so len sama vash phuredera, naj lacho dzanlipe vash o sastimos (kognitivno vaj socijalno dzanlipa) te aven dzi pe, te haljoven thaj te keren akcija pala e informacije so trubuj olenge te shaj te len sama/grizha vash phureder manusha.
Metodo:
te dikhen pes kadala so len sama thaj olengo dzanlipasko nivelo, vi ano kher vi ande kontaktura e sastimaskere sistemosar;
te dikhen pes e nivelura kotar olengo dzanlipa vash sastimos so trubuj olenge vash asistiribe e phureder manushen;
targetirime treningo vash profesionalno manusha so len sama vash phureder manusha, te azhutin pest e aven dzi pe dzanlipasko nivelo vash ververeder faze ko deibe grizha phurenge;
te dikhen pes e sastimaskre dzanlipa thaj kompetencije so isi e manushen so len sama thaj te del pes olenge adekvatno sugestije thaj treningo.
Efekto:
Kobor shaj e manusha so len sama te aven dzi pe sstimasko dzanlipe thaj save kompetencije trubuj vaj isi olen, te len sama vash e phureder so isi olen komorbiditeto thaj/vaj ucheder nivelo samatar/grizhatar. Kodo dikhibe azhutil te dikhel pes pe savo nivelo si e relacija so kerela pes mashkar e profesionalne manusha save so len sama/grizha vash phureder manusha cilosar, te shaj te sigurinel pes kontinuiteto thaj vi dureder te azhitil pes kodi familija kolake trubuj gasavi sama.
Dodendino kuchipa:
O sastimasko dzanlipe vash kadla so den sama/grizha phurederenge azhutil te del pes lachi grizha ko kontinuiteto – formalno, menadzersko thajrelaciono sama – vash phureder manusha pe diferento nivelura.
Sicharipe pe digitalno edukacija thaj dzanlipa trushul-chinde tematurendar vash e verevereder subjektura/tematura – Germania
Cilo thaj objektivura:
Bazirime upral Germaniaki edukaciaki sektoreski strategija, sa e shkoli trubuj te sicharen e chavoren vash e digitalno transformacija. Pe themesko nivelo, e digitalno dzanlipengire strategije transformirinena pes ande medijengo dzanlipeskere fremura thaj kurikulumija.
Target grupa:
Shkolakere chavore
Metodo:
O digitalno sicharipe thaj digitalno dzanlipe si sar trushul-chinde tematura save so trubuj te oven adresirime trujal e subjektura kotar 1-13 klaso. Khetane e sichovipasar sar te keren buchi e digitalno instrumentoncar, te komunicirinen pe digitalno thana, informacijengi protekcija thaj etika, e chavore sichon vi te gindin pes kritikanes thaj te roden, te komparirinen thaj analizirinen informacije kotar ververeder hainga/sorsura.
Efekto:
Leindoj o sastipe sar subjekto sichovipaske sar kotor e fremestar thaj e kurikulumostar, e chavore shaj te adresirinen o sastimasko dzanlipen so na hardzinela e resursen.
Dodendino kuchipa:
I edukacija ande shkola resela sa e chavoren so phirne shkolate. O sastimasko dzanlipe sar kotor e shkolakere kurikulumondar, leindoj kate vi e medijen, vi e digitalno dzanglipen, si lachi strategija e terne manusha te len dzanlipe te shaj te aven dzi pe validno informacije importantno vash olengo sastipe thaj lachipe.
Sichovipe sastimasko dzanlipe sar subjekto ande shkoli – Finlanda
Cilo thaj objektivura:
O sstimasko dzanlipe, leindoj kate vi o kritikano gindipa, sicharel pes sar korkorutno subjekto so musaj e chavore te sichon so akharela pes “sastimaski edukacija”.
Target grupa:
Chavore adne fundavni thaj mashkaruni shkola.
Metodo:
Ande klasura 1–6, sstimaski edukacija sichari pes sar independentno komponenta sar kotor e subjektondar vakerdine sar ‘trujalimaskire studije’. Ande klasura 7–9, thaj generalno uprune shkolate, e sastimaski edukacija sicharel pes sar korkorutno subjekto. Vi ande teluneder klasura, e chavore sichon shaj te aven dzi pe informacija thaj te selektirine validno informacijakere haingen. Pe uprunederutne klasura von sichon te roden informacijen dzaindoj pala nekobor kriteriumija. Pal kodo, von sichon vi vash kodo te keren diferenca mashkar e amatersko thaj dzanlimaski informacija. Kompetencija pnagle sastimasar, medijako dzanlipe thaj digitalne butja, sicho pes trujal trushul-chinde tematura ande sa e javera shkolakere subjektura.
Efektura:
O kurikulumo zurarel e chavorengo thaj e ternengo dzanlipe, sar te aven dzi pe validno sastimaskere informacije.
Dodendine kuchipa:
E sicharipa vash e sastimasko dzanlipe sar mandatorno subjekto, isi potencijalo te harnjarel o dispariteto ande sastimasko dzanlipe ande shkoli.
Advancing Health Literacy among Women with Breast Cancer through the Digital Platform “OncoGuide - Breast Cancer Serbia” - Serbia
Aim and objectives:
The aim was to improve communication between healthcare professionals and patients, while emphasizing the importance of access to clear, understandable, and professionally verified information in the treatment process and health-related decision-making.
Target group:
Women undergoing diagnosis and treatment for breast cancer, and healthcare professionals, particularly within primary healthcare settings.
Method:
The study was conducted during a six-week period in late 2024 with the goal of examining the experiences of women diagnosed with breast cancer in communication with healthcare professionals.
cross-sectional study using an online questionnaire;
the questionnaire consisted of 23 questions covering sociodemographic characteristics, experiences in communication with healthcare professionals, understanding and accessibility of information, and challenges related to returning to work after treatment;
analysis of open-ended responses, through which several dominant themes were identified: lack of empathy and psychological support, difficult-to-understand information, limited opportunities to ask questions.
In response to the identified needs, the OncoGuide - Breast Cancer Serbia platform was developed through multidisciplinary collaboration between experts in oncology, oncogenetics, public health, epidemiology, communications, information technologies, and patient advocacy.
Outcome:
The platform serves as a digital guide through the entire patient journey of early and metastatic breast cancer, from the first suspicion of disease and diagnosis, through treatment, rehabilitation, and follow-up care. Particular emphasis was placed on translating medical terminology into clear and accessible language, and patient rights during treatment and when returning to work.
Added value:
OncoGuide represents an example of collaboration between patient organizations, healthcare experts, and the public health sector in developing innovative models of patient support in the contemporary digital environment, with the potential to contribute in the long term to improved health literacy, quality of communication, and treatment outcomes for women diagnosed with breast cancer.
The further development of the platform will include more detailed information about inherited breast cancer, somatic mutations in breast cancer and possibilities to preserve reproductive health of patients.
Aims and objectives:
