Երբ բժշկուհի Մարիամը* լքեց իր տունը և հատեց սահմանը դեպի Հայաստան, նա իր հետ բերեց տասնամյակից ավելի բժշկական փորձ։ Այն, ինչ նրան չէին տվել ո՛չ համակարգը, ո՛չ էլ իր բժշկական կրթությունը, հասկանալն էր թե ինչպես ստեղծել կամուրջ տեղահանության իր սեփական փորձի և նոր առողջապահական միջավայրի սպասումների, ինչպես նաև իր պացիետների կարիքների և բուժման մեթոդների ընտրության մեջ կողմնորոշվելու նրանց կարողության միջև։
Ինչպես շատ փախստական բուժաշխատողներ, Մարիամը նույնպես հայտնվեց երկու աշխարհների միջև՝ բժշկական կրթություն ունենալ՝ բժշկությամբ զբաղվելու համար, միաժամանակ լինել նոր համակարգին քիչ ծանոթ, և կողմնորոշված չլինել, թե ինչպես օգնել պացիենտներին նույնը անել։ Մարիամը միայնակ չէ։ Ամբողջ Եվրոպայում մարդկանց գրեթե կեսը, հատկապես ամենախոցելիները, դժվարանում են գտնել, հասկանալ և կիրառել առողջապահական հիմնական տեղեկատվությունը, ինչը խորացնում է անհավասարությունները և մեծացնում հանրային ծախսերը։
Ի՞նչ է առողջապահական գրագիտությունը
Այն օգտագործվում է որպես եզրույթ՝ նկարագրելու անհատների կարողությունը՝ գտնելու, հասկանալու և կիրառելու առողջապահական տեղեկատվությունը։ Սակայն դրան հասնելու համար մենք պետք է նպաստենք ավելի արդար, դիմացկուն և իրավունքահեն առողջապահական համակարգերի կառուցմանը։ Առողջապահական գրագիտությունը հաճախ ներկայացվում է որպես պացիենտների «խնդիր», որտեղ մարդիկ պետք է փոխվեն և ավելի լավ հասկանան համակարգը։ Բայց ի՞նչ անել, եթե հաստատություններն ու համակարգն են, որոնք պետք է փոխվեն։
Բացակայող օղակը հաղորդակցությունն է
Մտածողության այդ փոփոխությունը Եվրոպայի խորհրդի Գյումրիում անցկացված նախաձեռնության հիմքում է։ Վերջերս Մարիամը միացավ տասնյակ այլ բուժաշխտողների՝ մասնակցելու երկօրյա ինտենսիվ կարողությունների զարգացման աշխատաժողովի, ոչ թե բժշկություն սովորելու, այլ սովորելու, թե ինչպես հզորացնել պացիենտներին՝ մասնակցելու իրենց առողջության վերաբերյալ որոշումների կայացմանը, ինչպես քննարկել կայացված որոշումները և նվազեցնել առողջապահության ոլորտում խարանն ու խտրականությունը։ Աջակցելով փախստական բուժաշխատողներին՝ դառնալու կամուրջներ պետական հաստատությունների և տեղահանված համայնքների միջև, Եվրոպայի խորհուրդը ապահովում է, որ առողջության իրավունքը պատկանում է բոլորին։ Այս նախաձեռնությունը նպաստել է առողջապահական տեղեկատվության և ծառայությունների ավելի լավ հասանելիությանը և արձագանքել խոցելի խմբերի, այդ թվում՝ միգրանտների և փախստականների կարիքներին։
Դերային խաղերի, ուղղորդվող բանավեճերի և իրական դեպքերի սցենարների միջոցով մասնակիցները կիրառեցին այնպիսի հմտություններ, որոնք ոչ հաճախ են հանդիպում բժշկական վերապատրաստումներում՝ ինչպես անել որ պացիենտներն ապահով զգան, հարգանքի և հասկացվածության զգացում ունենան բուժաշխատողին դիմելու առաջին իսկ պահից, ինչպես բացատրել ախտորոշումը, որպեսզի այն իրականում հասկանալի լինի, ինչպես աջակցել պացիենտին սեփական բուժման վերաբերյալ իրազեկված որոշում կայացնելու հարցում, և ինչպես ապահովել, որ ծառայությունները, այդ թվում՝ թվային, հասանելի լինեն բոլորի, այդ թվում՝ խոցելի խմբերի համար։
Համակարգ, որը հաղորդակցության մեջ է մարդկանց հետ
Արդյունքները արդեն սկսում են երևալ։ Մասնակիցները հեռացան ոչ միայն նոր գործիքներով, այլև իրենց դերի մասին այլ կերպ պատկերացում ունենալով։ «Մենք իմացանք, որ առողջապահական գրագիտությունը երկկողմանի «փողոց» է»», - ասում է Մարիամը։ «Հաստատությունները սովորաբար ակնկալում են, որ հանրությունը հասկանա իրենց։ Բայց մենք ենք, որ պետք է օգնենք նրանց հասկանալ համակարգը։ Երբ պացիենտը դուրս է գալիս կլինիկայից՝ իսկապես հասկանալով իր բուժումը, նա ոչ միայն ավելի առողջ է դառնում, այլև նորից սկսում է վստահել համակարգին»։
Հայաստանը աշխատում է ամրապնդել առողջապահական հաստատությունների և իրենց սպասարկած մարդկանց միջև հարաբերությունները և ապահովել, որ առողջապահության հասանելիությունը չորոշվի նրանով, թե որտեղ է մարդը ծնվել, ինչ լեզվով է խոսում կամ ինչպիսին է եղել նրա ճանապարհը դեպի Հայաստան։
Եվրոպայի խորհրդի աշխատանքն այս ոլորտում առաջնորդվում է Եվրոպական սոցիալական խարտիայով և Մարդու իրավունքների և կենսաբժշկության մասին կոնվենցիայով (Օվիեդոյի կոնվենցիա) և հիմնված է Եվրոպայի խորհրդի առողջապահական գրագիտության ուղեցույցի և «Ստիգման և խտրականությունը նվազեցնելու համար՝ առողջապահական գրագիտության և մարդու իրավունքների խթանման մասին» զեկույցի վրա։
Ինչպես Եվրոպայի խորհրդի գլխավոր քարտուղար Ալեն Բերսեն ընդգծել է Առողջության համաշխարհային օրվա կապակցությամբ իր ելույթում. «Բժշկական օգնության հավասար հասանելիությունը ամրապնդելու, առողջապահական գրագիտությունը խթանելու և մարդկային արժանապատվությունը պաշտպանելու միջոցով մենք ամրապնդում ենք դիմացկուն, ներառական և կայուն համայնքների հիմքերը։ Առողջության իրավունքի պաշտպանումը մեզ միավորող ժողովրդավարական արժեքների պաշտպանումն է։»:
Միջոցառումը կազմակերպվել էր Եվրոպայի խորհրդի՝ «Մարդու իրավունքները կենսաբժշկության մեջ III» ծրագրի շրջանակում, որն իրականացվում է Եվրոպայի խորհրդի՝ Հայաստանի համար 2023-2026թթ գործողությունների ծրագրի շրջանակում։
*Անունը փոխվել է գաղտնիության համար
