|
Izve{taj za pristapot na Romite vo vrabotuvaweto vo ,,Porane{na Jugoslovenska Republika Makedonija,, Podgotvil: Sejdo Ja{arov Sodr`ina Del I. Voved. Situacijata vo vrabotuvaweto so makedonskite Romi
Del II. Politiki za vrabotuvawe: razvoj i implementacija
Del III. Romite i nivniot pristap do kvalifikaciski treninzi Del IV. Romskata `ena Del V. Postoe~ki proekti i inicijativi za vrabotuvawe · Podednakva zastapensot na malcinstvata vo civilnite servisi vo Makedonija: program za asistencija na EU lansiran od Evropskata Agencija za Rekonstrukicja
Del VI. Preporaki Aneksi Po smratta na Pretsedatelot Boris Trajkovski sigurnasnata situacija se stabilizira, a politi~kata klima se podobruva. Dogovorot za Stabilizacisk Sorabotka (SAA) potpi{ana vo april 2001 godina, od skoro vleze vo sila. Vo mart godinava Makedonija podade aplikacija za ~lenstvo vo Evropskata Unija. Vo isto vreme Ohridskiot Ramkoven Dogovor napreduva vo implementacijata, iako seu{te postoi del za koj treba da se podotvi i legislacija. Proviziite koi {to proizleguvaat od Dogovorot vo oblasta na vrabotuvaweto zapo~naa da se implementiraat, i me|u drugoto se osigura proporcionalna reprezentacija na Romite, iako ova pra{awe seu{te e na dnoo od Vladiniot dneven red. Ekonomskoto restruktuirawe vo izinatata dekada dovede do gubewe na mnogu rabotni mesta, taka da visokata stapka na nevrabotenost od april 2003 godina od 37% islustrira deka vo prosek, eden od trojca rabotnosposobni e, ili nevraboten, ili pak e del od sivata ekonomija. Evropskata Komisija izarazi zagri`enost za visokata stapka na nevrabotenost koja {to mo`e da predizvika socijalni i politi~ki tenzii koi {to seriozno mo`at da vlijaat na idnite ekonomskii politi~ki reformi, specijalno poradi toa {to situacijata ja zasega mladata populacija i malcinstvata. Ka`ano so drugu zborovi, zna~itelna populacija `ivee na rabot na siroma{tijata. Malcinstvata, nekvalifikuvanite i nevrabotenite (kategorii kade {to romite se vo zna~itelen broj) imaat nizok standard na `iveewe. Vo skore{niot report na Evropskata Komisija stavi akcent na faktoto deka integracijata na Romite vo Makedonskoto op{testvo i posebno ,,borbata protiv diskiminacijata vo oblasta na pristapot do socijalnite servisi, edukacijata i vrabotuvaweto baraat detalno razraboten pristap,,. Ostanuva da se vidi dali Makedonskata Vlada porakata od Evropskata Komsija }e ja razbere kako ohrabruvawe za odgotvuvawe na edna komprehenzivna politika za situacijata so Romite, ili pak, }e se odlu~i za parcijalno re{avawe na problemite. Neformalniot sektor pokriva zna~itelen del od ekonomijata na zemjata. Ekonomskata migracija kon zemjite od Evropskata Unija prodol`uva, iako ne so istoto tempo kako {to toa be{e vo tekot na godinite od konfliktot vo zemjava.
Romskata poulacija vo Makedonija, brojnosta na ostanatite malcinstva, popisot i ostanati izvori... Spored popisot od 2002 godina, vo Republika Makedonija `iveat vkupno 2.022.547 `iteli. Od niv, 1.297.987 (64,18%) Makedonci; 509.083 (25,17%) Albanci; 77.959 (3,85) Turci; 53.979 (2,66%) Romi; 9.695 (0,48%) Vlasi; 35.939 (1,78%) Srbi; 17.018 (0,84%) Bo{waci i 1,04% ostanati malcinstva. Site malcinstva, vklu~uvaj}i gi i Romite gi negiraat rezultatite od popisot. Debatata okolu procenturalnata zastapenost e relevantna za implementacija na Ohridskiot Ramkoven Dogovor, t.e. proporcionalnata zasapenost na malcinstvata vo civilnite servisi. Ako gi zememe vo predvid oficijalnite rezultati, romskata populacija e za tri pati pogolema otkolku vo periodot pred 50 godini. Od 19.500 Romi vo 1948 godina, na 53.879 vo 2004 godina.
Denes Romite `iveat prete`no vo urbanite sredini, a specifi~no se koncentrirani vo [uto Orizari, Prilep, Kumanovo, Bitola, [tip, Ko~ani i Gostivar. Oficijalnite brojki ja poka`uvaat slednava situacija: [uto Orizari 13.311; Veles 800; Vinica 1.230; Gostivar 1.090; Gradsko 127; Debar 1.079; Del~evo 651; Berovo 459; Bitola 2.594; Dolna Bawica 324; Ki~evo 1.630; Ko~ani 1.951; Kratovo 151; Kriva Palanka 658; Kumanovo 4.256; Negotino 453; Prilep 4.433; Radivi{ 271; Strumica 121; Tetovo 2.357; [tip 2.195. Romskite lideri i nevladini organizacii tvrdat deka ovie brojki se pomali vo odnos na realnata situacija. Tvrdat deka ima barem dvapati pove}e vo sporedba so rezultatite od popisot. Obedinetata Romska Partija na primer, tvrdi deka vo Makedonija `iveat okolu 132.000 Romi, od koi 65.000 samo vo [uto Orizari. Romskiot etnologist, profesorot Jusuf [aip odi duri i ponataka tvrdej}i deka zemjava `iveat duri 200.000 Romi2. Vo studijata ,,Pome|u fikcijata i realnosta,,, A{met Elezovski, vlijatelen romski lider, kalkulira so brojkata od okolu 135.490 Romi. Ramadan Pini, presedatel na NVO ,,Mesecina,, od Gostivar, i vo istovreme pretsedatel na mre`ata od 13 NVO, isto taka se soglasuva so brojkata od okolu 130.000 Romi. Dodeka Qatif Demir, pretsedatel na Centarot za Edukacija ,,Darhija,, dava povozdr`ana brojka pome|u 80.000 do 90.000. Za ovie nesoglasuvawa vo brojkite pome|u popisot i nevladinite organizacii, se napomenuvaat faktite, kako {to se: mnogumina Romi nemaat dr`avjanstvo i validni dokumenti. Nekoi od niv nemaat duri ni izvod od maticnata kniga na rodenite, ili pak kakov i da e dokument deka tie vsu{nost egzistiraat. Kako dodatok na ova, mnogumina se deklariraat kako Albanci, poradi sopstvenata volja, ili pak im e toa nametnato3. Vo isto~niot i centralniot del na zemjata, hristijanskite Romi, poznati kako ,,K,rci,, ne se deklariraat kako Romi. Druga grupa koja {to ponekoga{ se vbrojuva, a ponekoga{ ne, i po nivno nao|awe, se taka nare~enite ,,Egip}ani,,. Toa se Romi ~ij {to maj~in jazik e albanskiot, a se deklariraat kako Egip}ani. Spored popisot od 1994 godina, nivniot broj e 3.080. Spored Ministerstvoto za Trud i Socijalna Politika, 12% od populacijata koja {to zema socijalna pomo{ se Romi. Ovaa brojka e mo{ne visoka, sporeduvaj}i ja so oficijalniot procent od 2,2% Romi od vupnata populacija, no kako i site statisti~ki evidencii, i ovaa treba da se zeme v predvid so predostor`nost, zatoa {to ova e samo del od vkupnata slika koja {to treba da bide kompletirana so realni i vistiniti podatoci za brojot na Romite, nivoto na siroma{tijata i participacijata vo neformalniot sektor. Vrabotenost/nevrabotenost, pokazateli, mnozinska populacija i Romi Biroto za Vrabotuvawe sekoja godina publikuva informacii za brojot na nevraobotenite registrirani vo 30 (triesette) biroa4 , nivoto na nivnoto obrazovanie, profesionalnite mo`nosti i taka nataka. Prosledete ja tabelata koja {to go ilustrira brojot na nevrabotenite Romi vo poslednite nekolku godini.
Informacii od Zavodot, Forma P-4
Religijata i jazikot Romskata zaednica ne e homogena i postojat pove}e razli~ni grupi, jazici i religii. No, ovie razliki {to postojat ne bi trebalo da se zemat vo predvid za da se napravat razliki me|u grupi so sprotivstaven interes. Najogolemiot del od makedonskite Romi se Muslimani, no religijata vo ovoj slu~aj ne igra golema uloga vo sekojdnevniot `ivot, nitu pak nosi nekoi privilegii. Pomo{ta od religioznite institucii e mo{ne limitirana (mal pari~en nadomestok, hrana, obleka...) Spored edna studija napravena od Institutot za Sociolo{ki i Politikolo{ki Istra`uvawa, 93,8% od ispitanicite se proiznesoa deka nikoga{ ne zemale pomo{ od crkvata, 2,6% zemale nekakva pomo{ od islamskata religiozna zaednica, 1,9% od katoli~kata crkva i mal del od Adventisti~kata, Evangelsiti~kata I drugi verski zaednici. [to se odnesuva pak do jazikot, tuka postojat nekoi razliki i varijacii. Najgolemiot del zboriva romski. Egip}anite i A{kaliite zboruvaat albanski, no ima i takvi Romi koi {to zboruvaat i turski. Site tie grupi go zboruvaat i razbiraat makedonskiot jazik ili jazikot na op{testvenata sredina. Tradicionalni romski zanaeti Specifi~ni romski zanaeti se kova~kiot i ja`arskiot zanaet. Duri i denes no`at da se vidat na pazarite kako gi prodavaat sopstvenite produkti. Vo skopskiot Bit Pazar ima registrirano okolu 8 kova~i. No, i vo sekoj pogolem grad ima barem eden Rom kova~. Vo Kumanovo toa e gospodinot Sulejman Ismailov koj {to doa|a od semejstvo ~ij zanaet so generacii e kova~kiot: ,,Tradicijata poleka odumira. Nemame pove}e rabota. Edinstveno koga e sezonata i koga zapo~nuva poljodelieto, toaga{ e podobro. Gi prodavame na{ite proizvodi na zemjodelcite i lu|eto od selata...,,5 Osven kova~kiot zanaet postojat i drugi aktivnosti vrzani so obrabotka na metalot. Isto taka postojat i zanaet~ii koi {to pravat oprema za kowite. Vo skore{no vreme postoi i golem interes za ra~no pletenite korpi koi {to se prodavaat na turistite.
Samovrabotuvawe Za po~etok da napomeneme deka konceptot na,,samovrabotuvawe,, e nedovolno jasen. Zakonot ,,samovrabotuvaweto go definira kako aktivnost na li~nost koj/koja {to vodi sopstven biznis od koj zarabotuva za `iveewe, a negovite/nejzinite aktivnosti se registrirani vo registerot na vr}iteli na samostojni dejnosti. So samata registracija, individualcite se soglasuvaat da gi platat site dava~ki kon dr`avata, socijalnoto, zdravstvenoto i penziskoto osiguruvawe, so toa {to }e si ovozmo`at plata ili pak plata na vrabotenite li~nosti vo istiot biznis. Romite seto toa go razbiraat na eden poednostaven na~in: samovrabotuvawe e koga nekoj ima dovolno pari da zapo~ne aktivnosti koi {to nemu/nejze }e im donese sredstva za `ivot, baziraj}i se na sopstvenite iskustva i znaewa. Ne zemaj}i gi predvid ovie razliki, pove}eminata od intervjuiranite lica, oficijalni i privatni li~nosti - Romi i ne-Romi, poimot samovrabotuvawe go poistovetuvaat so ,,ulu~no prodavawe,, ili pak prodavawe na tezgi. Po se izgleda deka ova e najpopularna forma na ,,samovrabotuvawe,,. Za `al, ne e mo`no da se manipulira i kalkulira so to~niot broj na Romi koi {to se zanimavaat so vakviot tip na aktivnosti. Po se izgleda deka postoi konsenzus i me|u Romite i me|u ne-Romite deka brojot na takvite lica e mo{ne golem. Od druga strana, isto taka e nevozmo`no da se dojde do konkretna informacija kolkava e zarabotuva~kata od ovie aktivnosti. Intervjuiranite lica, vr{iteli na ovie aktivnosti se ednoglasni deka zarabotuva~kata e dovolna samo za pre`ivuvawe: ,,nikoj ne se zbogatil od prodavawe na pazarite- veli eden od niv - zadovolni sme ako za toj den }e uspeeme da zarabotime za pre`ivuvawe. Vo po~etokot na devedesetite Makedonija se soo~i so seriozni ekonomski pote{kotii. Mnogu fabriki bea zatvoreni i brojot na nevraboteni enormo porasna. Brojot na licata, Romi i ne-Romi koi {to odlu~ija za pre`ivuvawe da prodavaat po ulicite i na pazarite se zgolemuva{e sekojdnevno. Ovoj bran na novi prodava~i donese negativen efekt vrz rabotata na biznismenite i registriranite sopstvenicite na prodavnici. Tie zapo~naa da vr{at pritisok vrz lokalnite i nacionalnite avtoriteti za da se stopira ili pak ograni~i ovoj tip na nedozvolena trgovija. Vo avgust 1993 godina Vladata usvoi dekret za zabrana na proda`ba na opredeleni produkti na pazarite i na ulicite.6
I pokraj ovie zabrani Romite a i ne-Romite prodol`uvaat da prodavaat tekstil bidej}I nemaat druga opcija. Policijata sproveduva kazni, gi maltretira na pazarite i im ja odzema robata.8 Nevladinite romski organizacii pak, imaat i dokumentirani slu~ai na policiska brutalnost kon Romite uli~ni prodava~i.9 Kako kontrast na ova, mnogu lokalni avtoriteti gi toleriraat uli~nite prodava~i Romi i ne-Romi. Pred se poradi toa {to na uli~noto prodavawe gledaat kako na socijalno korisna rabota koja {to korespondira so potrebata od takvi pazari.10 Stokata e barana, evtina e i lesno dostapna. Fakt e deka na makedonksata populacija i treba kupuvawe na takvi pazari. Vo [uto Orizari se nao|a eden golem takov pazar i polovina Skopjani odat da pazarat tamu. Pozicijata na gradona~alnikot na [uto Orizari e mo{ne jasna:
Kako i da e, ovoj fenomen postoi i e diktiran od uslovite na pazarot generalno gledano. Vo aktuelniot kontekst nema senns za borba protiv ovoj vid na trgovija. Dr`avata }e izgubi ekstra pari za pla}awe na policijata, pazarnata inspekcija i finansiskata policija. Lu|eto ne ostvaruvaat visok profit i nivniot biznis ne mo`e da stane pogolem vo obem. Bi bilo pomudro da se ohrabrat lu|eto i da se kreiraat instrumenti za podr{ka. Ona {to ni treba se pogolemi ingerecii na op{tinite za da se spravat so uli~nata proda`ba - vklu~uvaj}i ja tuka i avtorizacijata i menaxmentot na pazarite. Vo momentov kompetenciite se podeleni: lokalnite avtoriteti odlu~uvaat koi pazarni denovi lu|eto }e mo`at da prodavaat, no Ministerstvoto za Ekonomija odlu~uva kade ovie pazari mo`at da se lociraat. Nie barame ovie kompentencii da se prefrlat na op{tinite.,, Realnosta e takva {to sivata ekonomija postoi na ulicite i na pazarite, a romskite semejstva se srede seto toa. No, ova ne zna~i deka edinstveno Romite se odgovorni za postoeweto na sivata ekonomija vo Makedonija. Tie pretstavuvaat samo edne mal del od nea, fakt {to mnogupati se povtoruva od avtoritetite. Ona {to e va`no za politikata na vrabotuvaweto e deka, golem del od Romite trguvaat so tekstil i sekoja prevzemena ,,neutralna,, merka, direktno }e ja zasega ovaa zaednica. Vo izminatite nekolku godini makedonskite avtoriteti donesoa serija od merki so cel da go podr`at samovrabotuvaweto i sozdavaweto na mali biznisi. Noviot Zakon za Trgovija, na sila od april 2004, dava olesnitelni okolnisti za inicirawe na komercijalni aktivnosti. Aplikaciite mo`at da se dobijat besplatno, lesno se popolnuvaat i dostapni se na lokalno nivo. Tehni~kite barawa vo aplikaciite se svedeni na minimum. Ovaa merka e dobredojdena, no romskite pretstavnici velat deka problemite so registracijata se samo vrvot na santata led i deka ima u{te mnogu drugi problemi koi {to treba da se razgledaat za da dojde do legalizacijata na malite trgovci. ,,Registracijata na firma, sama za sebe ne e najgolemiot problem. Vkupnite tro{oci za registracija na firma se dvi`at pome|u 250 I 300 evra. Problemite zapo~nuvaat po registracijata. Od toj moment prodava~ite moraat da imaat potvrda za poteklo na stokata, da platat carini i da gi pla}aat dava~kite kon dr`avata,,.11 ,,Nie ne mo`eme da egzistirame samo za da gi zadovolime barawata na dr`avata za danocite. Nie sakame da rabotime i da sozdavame profit. Realniot problem e vo toa {to sistemot ne nudi podr{ka na malite pretprijatija za da stanat profitabilni. Nie skame da gi registrirame na{ite biznisi i da po~neme da gi pla}ame dava~kite kon dr`avata - no na na~in {to bi mo`ele da `iveeme od toa {to }e go zarabotime. Ako go registrirame na{iot biznis, nema da mo`eme da se registrirame kako nevraboteni. A ako ne sme registrirani kako nevraboteni ne mo`eme da go ostvarime pravoto na zdravstveno osiguruvawe. So drugi zborovi nie }e gi registrirame na{ite biznisi vo toj moment koga }e mo`eme da obezbedime dovolno profit za da si go pla}ame samite zdravstvenoto osiguruvawe. Toa treba da go razbereat lu|eto {to gi kreiraat zakonite vo ovaa sfera.,,12 Minsiterstvoto za Trud i Socijalna Politika, zaedno so Mnisterstvoto za Finansii i Ministerstvoto za Ekonomija napravija programa za redukcija na sivata ekonomija koja {to dava podr{ka na mali trgovski aktivnosti (redukcija na danocite, besplatni konsultantski uslugi i taka natamu). Na dolgoro~en plan, idejata e da se sozdadat centri za konsultacii koi {to }e im pomognat na trgovcite da gi pro{irat i zajaknat sopstvenite biznisi. Programata zasega e inicijalno nivo.13 Ostanuva da se vidi kolku i kako }e bide adresirano romskoto pra{awe so ovaa programa i koi merki }e bidat prevzemeni za da im se obezbedi i na Romite - potencijalni biznismeni ta participiraat vo programata. Iako uli~noto prodavawe e mnogu rasprostraneto, ne mo`e da se gleda kako edinstvena forma na samovrabotuvawe na ovaa zaednica. Studijata napravena od ISPI14 za romskite kompanii/firmi i nivnite sopstvenici poka`uva deka vo sferata na trgovijata operiraat 55,80% i imaat eden ili dvajca vraboteni (66,80%). Pomalku od polovinata vraboteni imaat zavr{eno osnovno obrazovanie (42,90%). Sopstvenicite na firmite rekoa deka postojat samo nekolku programi od koi {to mo`at da dobijat podr{ka za da gi razvijat svoite aktivnosti. Istata studija poka`uva i visok procent na Romi koi {to smetaat deka, za da si gi podobrat uslovite na `iveewe, treba da zapo~nat sopstveni biznisi (58,80%). Dodeka 59% od niv smetaat deka }e im treba asistencija vo tekot na procedurata za registracija. Rezultatite od ovaa studija treba podrobno da se analiziraat od lu|eto {to ja kreiraat ovaa politka i koi {to bi mozele da prevzemat merki specijalno dizajnirani za romskite biznismeni i da ponudat legalnai finansiska pomo{, kako i konsultaciski servisi za menxmentot. Mnozinstvoto od onie koi {to sakaat da zapo~nat sopstven biznis (58,60%) mislat deka edenstven na~in za da go ostvarat toa e pristap do krediti ili pak do nekakov start up fond (pari za po~etok). Kako i da e postoe~kite mikro-kreditni {emi, nekoi od niv mo{ne efektivni i popularni kaj ostanatata populacija15, nemaat dovolno fleksibilnost za da ovozxmo`at pristap i do Romite. Pristapot do kreditiraweto e eden od najdelikatnite i najkompleksnite pra{awa vo samovrabotuvaweto, zo{to, ne samo bankarskiot sistem i ndeostatokot od adekvatni finansiski {emi, {to gi zasega site privatnici, tuku isto taka i percepciite i predrasudite koi {to biznis zaednicata gi ima kon Romite. Za da se izgradi uspe{en biznis potrebna e samodoverba, a samodoverbata e bazirana na respektot od ostanatite. ,,Ona {to najmnogu nedostasuva vo sferata na samovrabotuvaweto vo ovaa zemja e respektot. Za da se napravi uspe{en biznis potreben e respekt pome|u parterite. No, Romite ne se respektirani kako biznismeni tuka. Samo za ilistracija, koga odime nadvor od zemjata, pove}e ne respektiraat kako biznis partneri otkolku kaj nas. Tuka, ednostavno ne ni e dadena mo`nosta da go napravime toa {to sakame da go postigneme kako biznismeni. Koe dostoinstvo go ima trgovecot, koj {to, koga ja kupuva stokata, na proizvoditelot mu veli: ,,Ne mo`am da ti platam so gotovina. ]e ti ja platam stokata otkako }e ja prodadam,,? Ili pak prodava~ koj {to bega kako zajak koga }e vidi deka doa|a policijata? Ili pak, trgoec koj {to ne moze nitu da sonuva da dobie zaem ili kredit za da go zajakne biznisot? Nema da mo`e da ima dostoinstvo, nema da bide repspektiran i nikoga{ nema da mo`e da postigne uspeh.,, Romski biznismen, Ko~ani, mart 2002 godina.
Mladite Romi Romskata mladina ne bila predmet na nekoja seriozna studija. Obrazovnite statistiki sozdavaat crna slika na nepismena ili pak, polupismena grupa. Devoj~iwata rano go napu{taat u~ili{teto, a mom~iwata dolgi godini ne mo`at da najdat kakva i da e rabota. Mnogumina od niv sonuvaat da emigriraat zatoa {to ja zagubile nade`ta deka imaat idnina vo zemjava. Mnogumina koristat lesni drogi, marihuana, lepilo... Spored romskite NVO, vo nekoi gradovi postojat nromski naselbi kade {to polovina od mladinata koristi nekoja lensa droga. Nevladiniot sektor organizra teatarski pretstavi i aktivnosti vrzani za {tetnosta na drogata, no postoi realna potreba od toa da na tie mladi lu|e da im se dade realna {ansa za ednakov po~etok kako i ostanatite.
Mladite aktivisti Romi, baraat specijalen fokus vo vrabotuvaweto na visoko obrazovanite Romi i politika koja {to }e gi re{ava nivnite konkretni problemi vo vrabotuvaweto. Romskata intelegencija veli deka ,,dojdeno e vremeto da se vidoizmeni diskursot vo romskoto vrabotuvawe i da se balansiraat potrebite pome|u neobrazovanite/nisko obrazovanite i one so visoko obrazovanite,,.17 Dr`avjanstvo, dokumenti za identifikacija, vremeno raseleni lica, begalci... Dr`avjanstvoto, legalniot status i postoeweto na validni li~ni dokumenti se od vitalno zna~ewe za ostvaruvawe na pravoto na rabota. Zna~itelen del od romskata populacija vo Makeodnija e ograni~ena vo nao|aweto rabota, poradi edinstvena pri~ina {to ne se vo sostopjba da go klarificiraat nivniot legalen status. Zakonot za dr`avjanstvo od 1992 godina be{e kritikuvan od internacionalnata zaednica za ~ovekovi prava i kvalifikuvan kako restriktiven za nekolkute iljadi lica so dr`avjanstvo od nekoga{nite Jugoslovenski Republiki koi {to imaa avtenti~ni vrski so Makedonskata teritorija. Situacijata so Romite e specifi~no te{ka. Apatrizmot e mo{ne ra{iren me|u Ovaa populacija. Decata rodeni vo drugite delovi od nekoga{na Jugoslavija ne mo`ea da izvadat izvodi od mati~nata kniga na rodenite. Vozrasnite pak ne mo`ea da ja doka`at valindosta na nivniot brak vklu~en na teritoriijata na biv{a Jugoslavija, nadvor od Makedonija.
Brojot na Romite bez validni dokumenti za identifikacija na nacionalno nivo ne e poznat, no na loklano nivo postojat nekakvi indikatori koi ja poka`uvaat dimenzijata na ovoj fenomen. Vo Kumanovo, na primer, edno istra`uvawe od 2003 godina, od iljada devetstotini i devedeset i {est semejstva od koi tri iljadi osumstotini osumdeset i ~etiri lica, poka`a deka 7% od vozrasnite nemaat dr`avjanstvo, 34% nemaat patni ispravi (paso{), 7% nemaat li~na karta, a 5,4% nemaat izvod od mati~na kniga na rodenite. Od iljada {estotini i {eeset romski deca pod 18 godini: {eeset i pet, ili 4% nemaat izvod od mati~na kniga na rodenite, osumdeset i sedum, ili 5% nemaat zdravstveno osiguruvawe I zdravstveni kni{ki.18 Zakonot za dr`avjanstvo od dekemvri 2003 godina, stapi na sila vo mart 2004 godina. Se nadevame deka so ovoj zakon }e im se ovozmo`i na mnogumina da go reguliraat dr`avjanstvoto i deka me|u niv }e se najdat i Romi. Ostanuva da se vidi kako zakonot }e se implementira, do koj stepen redukcijata na administrativnite taksi }e vlijae na re{avaweto na ovoj problem i dali ovie informacii }e stignat do romskite zaednici. Evropskata Komisija go zabele`a progresot napraven so vra}aweto na vnatre raselenite lica i kompletiraweto na programata za rekonstrukcija, i deka samo 2,678 lica ostanuvaat da se reintegriraat vo selata. Kako i da e, legalniot status na ovie lu|e seu{te e problem, kakov {to e i vra}aweto na odzementite ku}i i imoti. Spored UNHCR od dekemvri 2003 godina, 2500 begalci seu{te se nao|aat vo Makedonija. Site tie imaa mo`nost da apliciraat za status na begalec so noviot Zakon za Azil i vremena protekcija. Del 3. Politika na vrabltuvaweto i implementacija Dosega vladata ne napravi seriozni obidi za analiza na situacijata so Romite i vrabotuvaweto.19 Se ~ini deka generalno gledano postoi konsensus za toa deka Romite imaat te{kotii vo vrabotuvaweto, no avtoritetite ne napravija nekoja oherentna politika vo ovaa sfera. Se o~ekuva naskoro UNDP da go zavri{I istra`uvaweto i da dade detalni informacii {to }e bidat osnova za kreirawe na politikata. Romskata Dekada se o~ekuva da dade mo`nosti za diskusija i za kreirawe na politika vo vrabotuvaweto za celnata grupa. Nacionalna Politika vo Vrabotuvaweto Institucionalnata ramka za donesuvawe i implementacija na politikata za vrabotuvaweto e vo proces na razvitok.
Spored celite, ovaa programa mo`e da pomogne i vo kreirawe na tolku potrebnata sistematizacija i romskoto vrabotuvawe kako del od nacionalnata politika za vrabotuvawe. Sli~nosta na Makedonskiot zakon za vrabotuvawe i na praktikite od standardite na Evropskata Unija }e baraat specijalno vnimanie za etni~kite malcinstva i ranlivite grupi. Za `al, kako avtor na ovoj izve{taj nemo`ev da najdam iskustva od formalen konsultaciski proces pome|u romskite organizacii i valdata vo periodot koga be{e donesen nacrt Nacionalniot Akcionen Plan. Kako i da e, vo 2004 godina pove}e pilot proekti i mikro proekti bea lansirani, no se do maj, 2004 nitu eden od proektite ne go zasegna romskoto vrabotuvawe. Merki so cel promovirawe na vrabotuvaweto Vo minatiot period vladata prevzede zna~itelen broj20 aktivni merki za vrabotuvawe, no brojot na nevrabotenite i ponatamu se zgolemuva{e.21 Pome|u merkite implementirani od biroto za vrabotuvawe ima{e i nekolku koi {to bea adekvatni za Romite koi {to se registrirani kako nevraboteni: ,,socijalna infrastruktura,, - proekt so cel da se po0dobri komunalnata infrastruktura so u~estvo na nekvalifikuvana rabotna raka i treninzi za kvalifikacija na socijalnite slu~ai; ,,Podr{ka na vrabotuvaweto na mladite vo op{tinata,, proekt za privremena rabota za nevraboteni mladi lu|e od 18-30 godini; ,,podgotovka za vrabotuvawe,, {to ovozmo`uva{e profesionalno sovetuvawe za mladite, organizira{e sorabotka so rabotodavcite, osiguruva{e profesionalna selekcija na kandidatite po barawe na rabotodavcite i ovozmo`uva{e kursevi za prekvalifikacija. Za `al Biroto nema{e nekakov mehanizam za monitoring i evaluacija od efektite na ovie merki vrz razli~ni etni~ki grupi, znaej}i deka kreiraweto na politikata za vrabotuvawe vo Makedonija e etni~ki nesenzitivna, ili poto~no ka`ano nesenztivna kon Romite. Biroto isto taka organizira{e sobirawe na informacii vo pove}e tematski arei kako {to se, mobilnosta i vrabotuvaweto, nevrabotenosta i migracijata, planovi i programi za vrabotuvawe. U{te edna{, iako avtoritetite napravija napori za sobirawe informacii, romskoto pra{awe be{e ingonorirano: nema etni~ki ~uvstvitelni varijabli pretstaveni vo sistemot i kako rezultat na toa sistemot ne e podgotven da dade odgovor na pra{awata koi {to se va`ni za podgotovka na politika za vrabotuvawe na ranlivite grupi. Druga inicijativa za namaluvawe na nevrabotenosta be{e Zakonot za pottikniuvawe na vrabotuvaweto, poznat kako Brankov zakon22 koj {to dava{e finansiska motivacija23 na privatnite rabotodavci koi {to vrabotuvaa lu|e od odredeni kategorii. Nekoi od rabotodavcite gi iskoristija prednostite od novata inicijativa i sozdadoa novi rabotni mesta, no generalno gledano rezultatite bea pod o~ekuvanoto24 specijalno za nevrabotenite Romi.25 Nacionalnata Strategija za Namaluvawe na Siroma{tijata vo Republika Makedonija dade edna analiza za siroma{tijata vo Makedonija so cel da se napravi strategiska ramka za namaluvawe na istata. Siroma{tijata e analizirana koristej}i ja definicijata za siroma{tija na EUROSTAT: ,, Individualci, semejstva i grupi koi {to se smetaat siroma{ni (materijalno, kulturno i socijalno), see na takvo nivo koe {to isklu~uva minimum prifatliv pat od `iveewe vo zemjata kade {to opstojuvaat.,, Najgolemiot procent na siroma{tija e zabele`an vo severo-isto~niot region (23,5%) koj {to gi vklu~uva Kumanovo, Kriva Palanka, Kratovo, Probi{tip, Ko~ani, Del~evo, Vinica, Sveti Nikole, Veles, [tip, Radovi{ I Berovo. Njagolemiot broj na siroma{ni lu|e e najden vo ovoj region (36,7%) I toa, Skopje, (22,2%) I severozapadniot del (21,6%). Najniskata stapka be{e zabele`ana od 4,5%26. Vo nekoi od ovie regioni, Romite se zna~itelen procet od popucijata. Ovaa strategija za redukcija na siroma{tijata, kako riskantni grupi gi prepoznava: Vrabotenite bez edukacija, so niska edukacija i nekvalifikuvanite; Dolgo vreme nevrabotenite, od koi 60% ~ekaat pove}e od ~etiri godini; Siroma{nte ruralni oblasti i malite urbani arei: Hendikepiranite, Institucionaliziranite lica i postarite27. Romite ne se spcificirani kako rizi~na grupa. Romite se spomentai samo kako del od siroma{nite urbani sredini, kako lu|e {to `iveat vo siroma{ni kvartovi zaedno so Albancite, Makedoncite I ostanatite etni~ki grupi.28 Ne e spomenato duri ni [uto Orizari, naseleno so Romi, so specifi~ni problemi i ekstremno visok procent na nevraboteni i siroma{tija. Nacionalna Strategija za Podobruvawe na Situacijata na Romite Makedonija e edinstvenata zemja od regionot koja {to seu{te nema strategija za podobruvawe na situacijata na Romite. Nekolku godini nanazad grupa od NVO podgotvi predlog za Strategija za Romite koj be{e dostaven do Vladata. Vladata odbi da go diskutira predlogot naglasuvaj}i deka vlainata politika ne mo`e da se kreira vrz osnova na predlog dostaven edinstveno od romski nevladini organizacii. Takvata politika - aglasi vladata -treba da se podgotvi od vladini pretstavnici, konsultacii so {irok spektar od razli~ni akteri, vklu~uvaj}i gi i Romite.29 Vo 2003 godina Svetskata Banka, zaedno so Institutot Otvoreno O{testvo ja lansira idejata za Romskata Dekada. Na konferencijata vo Budimpe{ta, pretstavnici na romski nevladini organizacii ja prezentiraa reviziranata verzija na nivniot document. Makedonskta Vlada se soglasi da u~evstvuva vo Dekadata, no i povtorno go ignorira{e dokumentot podgotven od Romite. Vo ovoj moment vo Makedonija, napravena e grupa od pretstavnici na Romite i vladini pretstavnici. Grupata gi zapo~na podotovkite za Dekadata {to od Vladata e zemeno kako prioritet. Elaboriraweto na Nacionalnata Strategija ne e isfrlena, no sepak e odlo`ena, najverojatno za vtoriot del od 2004 godina. Spored Mabera Kamberi, Asistent na Ministerot za Trud i Socijala: ,,Vladata saka da usvoi Nacionalna Strategija do krajot na 2004 godina. Toa }e bide potpolen dokment koj {to }e gi pokriva site sferi, ne samo sferite pokrieno so Dekadata. Vklu~uvaj}i go tuka i problemot so dokumentite a identifikacija, rodovite problemi, dikriminacijata.,,30 [to se odnesuva do Dekadata, site osum zemji u~esni~ki vo Dekadata31 se soglasija da se koncentriraat na isti sferi: obrazovanie, domuvawe, zdravstvo i vrabotuvawe. Vo Makedonija za coordinator na aktivostite od Dekadata e naimenuvan aktielniot Minister za Trud i Socijalna Politika, gospodinot Jovan Manasievki.
6 pretstavnici od Ministerstvata
Za sekoja sfera (obrazovanie, domuvawe, zdravstvo i vrabotuvawe) rabotna grupa }e izgotvi Akcionen Plan. Vo sredinata na maj se planira sredba so UNDP za da se diskutira sobiraweto na informacii i data na podatoci. Vo Makedonija pribiraweto na podatoci }e bide olesno bidej}i avtoritetite imaat pravna obligacija za sobirawe na etni~ki senzibilni statistiki.33 Zasega e rano da se predviduva kako ovoj mehanizam }e funkcionira. Ona {to e jasno e deka vo sferata na vrabotuvaweto }e ima edna li~nost Rom/Romka koja {to }e u~estvuva vo dizajniraweto, razvojot i implementacijata na celata rabota vrzana so proektite, da lobira da se sozdade infrastrukturni strukturi, da vr{i monitoring, da dade kontribucija vo sozdavawe na indikatori i da u~estvuva vo evaluacijata na mehanizmite. Pristap na Romite do treninizi i obuki Vo poslednive nekolku godini Nacionalnoto Biro za Vrabotuvawe ne organizira pove}e trenininzi i obuki kako {to be{e praktika porano. Lu|eto sega se obu~uvaat vo profesionalni u~ili{ta, a tie {to ne posetuvale takvo u~ili{te ili pak ne go zavr{ile nemaat mnogu o`nosti da go storat toa podocna. Edinstvena mo`nost da se zdobijat so novi/drugi sposobnosti se treninzite organizirani od rabotodavcite koi {to i nudat takov vid na zaposluvawe. Ulogata na biroto za vrabotuvawe - ako seu{te ima nekakva - e da mu pomogne na rabotodavecot, ako toj toa go pobara, vo izborot na lu|eto za treningot. Postoi sistem od beneficii za rabotodavcite da organiziraat obuki, a biroto za vrabotuvawe mo`e da ponudi simboli~na suma na pari za pokrivawe na nekoi tro{oci od obukata. Nedostatokot od kontinuirano organizirawe na obuki i treninzi ima negativno vlijanie vrz nevrabotenite Romi. Od edna strana poradi toa {to tie ne se dovolno kvalifikuvani, pa zatoa i im treba, a od druga strana, selekcijata na onie koi {to treba da se dokvalificiraat e nefer, i ~esto gi isklu~uva Romite, duri i da gi imaat osovnite predznaewa i kvalifikacii. Isto taka, nedovolnata informiranost za vakov tip na kvalifikacii, prekvalifikacii, dokvalifikacii, lokaciite kade se izvr{uvaat, doveduvaat do isklu~uvawe na Romite od ovoj vid na aktivnosti. Za da se popolni toj ras~ekor od nevklu~enost na Romite, nacionalni i internacionalni NVO se oiduvaat da organiziraat vakvi trening programi za Romite, specijalno Romkite (na primer Makedonskiot Centar za Internacionalna Sorabotka). Nekolku romski NVO poka`aa interes da napravat istra`uvawe za potrebite na berzata na trudot pred da organiziraat nekakva obuka, no seu{te nemaat dovolno iskustvo, znaewa a i pari da go napravat toa na profesionalno nivo. Se ~ini deka romskata `ena e podobro prifatena otkolku ma`ite vo vakvite obuki organizirani od privatni firmi (vo Bitola, gr~ka tekstilna firma organizirala trening za `eni {iva~ki, i od 10 osum bile Romki, vo Ko~ani 30 `eni posetuvale obuka za potrebite na tekstilnata industrija, a od niv 3 bile Romki i taka natamu) ,,Preku Fondacijata Evropa, imavme trening kursevi za kompjuteri, ni ka`a direktorkata na Biroto za vrabotuvawe vo Ko~ani. Organizatorite sakaa da imaat i 13 Romi. Ovaa informacija be{e oglasuvana preku mediumite, ja postavivme I na oglasnata tabla vo biroto, no samo 3 Romi se prijavija.,,34 Kako i da e, vakvite treninzi organizirani od Biroata za vrabotuvawe, lokalnite NV ili drugi organizacija ne gi davaat o~ekuvanite rezultati. Identifiirani se bare tri problemati~ni arei vo relacija so trening programite organizirani za Romite: Vidot na treningot {to se organizira, ove}e zavisi od organizatorskite sposobnosti na NVO, otkolku od potrebite na berzata na trudot. Vo najgolem broj na slu~ai analizina na pazarot voop{to ne se ni pravat.
Romskata `ena Slikata za romskata `ena kako nepismena i bespomo{na e bleda. Treba into da se menuva bidej}i vo poslednive desetina godini situacijata e mnogu izmeneta. Denes Makedonija ima visoko obrazovani i emancipirani Romki. Tie nau~ija stranski jazici i patuvaat po svetot. Tie ja razbiraat administrativnata procedura i perfektno se podgotveni da vodat biznisi. Brojot na romski devojki vo srednite u~ili{ta i na fakultetite e povisok od brojot na mom~iwata. Romskata `ena go ima krenato glasot. Nekoi se lideri, vodat organizacii i sorabotuvaat me|u sebe. Tie se del od internacionalni mre`i. Se podgotveni da se zafatat i so mnogu ~uvstvitelni temi. Pokraj tradicionalnite problemi, da re~eme semejnoto nasilstvo ili pak rodovata diskriminacija, nekoi od niv otvorija debate i za temi, dosega{ni tabua kako {to se odnosite ma`i - `eni, istra`uva tradicionalni praktiki (devstvenosta), homoseksualizmot vo romskite naselbi i taka natamu. Nema somnevawe deka kako najsiroma{na grupa, disparitetot na nivoto na obrazovanie na devoj~iwata i namom~iwata seu{te treba da bide predmet na istra`uvawe i debati. Romkata e majka i `ena koja {to ima obvrski da se gri`i za semejstvoto. No i nad ova, od nea se o~ekuva da mu pomogne na ma`ot vo zarabotuvaweto. Qubomorata na ma`ot koj {to i zabranuva na `enata da raboti za da ne se sre}ava so drugi ma`i e samo u{te edno preteruvawe. I vo romskoto semejstvo, kako i vo sekoe drugo vo svetoto, koga `enata izleguva nadvor od doma, ma`ot mo`e da e Qubomoren, i ponekoga{ ima presija `enata da ostane doma. No, ova treba da se razbere kako isklu~ok, a ne kako pravilo. Nema da bide dobro ako generalizirame i ka`eme deka romskata `ena ne mo`e da raboti zatoa {to ma`ot ili semejstvoto ne i dozvoluva da go stori toa. Ima mnogu romski `eni koi {to rabotat vo fabriki (tekstilni, tutunska industrija). ,,Vo semejstvata koi se uli~ni prodava~i, `enata ja deli rabotata so ma`ot. Tie kupuvaat zaedno stoka, ja transportiraat i zaedno ja prodavaat. Mnogu ~esto `enite se tie {to se spravuvaat so policijata, pazarnata inspekcija od razli~ni pri~ini: tie nemaat kriminalni dosieja, zato {to se podobri sogovornici,,36 Kako nepi{ano pravilo `enata se gri`i za finansiite. Tie se pove{ti vo toa i mo`at da gi rasporedat parite za da ima dovolno hrana na trpezata. Koga ma`ot saka da izleze, toj bara pari od `enata i sekoga{ dobiva minimum.37 Vo [uto Orizari, pove}eto od `enite rabotat kako higieni~arki vo instituciite, u~ili{tata, bolnicite. Mnogumina rabotat i po privatni ku}i. Problemot na `enite {to rabotat privatno e toa {to i po 20 I 30 godini te nemaat penzosko i drugo osiguruvawe. Vo poleto na vrabotuvaweto, nekoi NVO se fokusirale na `enskite kapaciteti da organiziraat I vodat biznisi. ,,Horizonti,, na primer, e NVO podr`ana od Catholic Relief Services, no i od drugi donatori. Tie otvorija mikro kreditna linija za `enite aktivni vo trgovijata, maloto proizvodstvo, uslugi i semejni biznisi. ,,Procedurata e fleksibilna i rapidna: aplikantite ne pla}aat kamata, nema potreba od zalog i zaemot mo`e da se dobie za nedela dena. Zaemite se od 500 do 2500 evra i treba da se vratat vo period od 6 do 9 meseci. Dosega ,,Horizonti,, ima dadeno 9.703 krediti od koi 5.001 na romski klienti. Totalnata suma dadena e skoro 6 milioni dolari od koi 2,9 milioni na romski klienti. Nabrgu, ,,Horizonti,, planira da otvori kancelarii vo Gostivar i Kumanovo, kako i da otvori novi kreditni linii.,,38 Vo poleto na obuka, ,,Daja,, romska `enska NVO od Kumanovo ve}e ima nekakvi iskustva. Organiziraa serija od trenig obuki za {iva~ki i gi snabija so sertifikati so koi mo`at da otvorat svoj biznis ili pak da najdat rabota vo tekstilni firmi. Vo periodot od 2000 do 2004 godina, 126 romski `eni go zavr{ija kursot, a 27 od niv ili 21,4% ve}e najdoa rabota vo privatni firmi.
Postoe~ki proekti i inicijativi za vrabotuvawe Balansirana reprezentacija na malcinstvata vo civilniot servis vo Makedonija: EU program za asistencija iniciran od Evropskata Agencija za Rekonstrukcija Spored oficijalnite podatoci Romite pretstavuvaat 2,2% od vkupnata populacija. Ohridskiot Dogovor bara proporcionalna reprezentacija na etni~kite grupi vo javnata administracija, armijata, policijata i javnite pretprijatija.40 Vo momentov procentot na vraboteni Romi e mnogu pomal od 2,2%. Vo noemvri 2003 godina Evrpskata Agencija za Rekonstrukcija lansira{e 2 milioni evra asistencija od EU za programata za rebalansirawe i zatapenost vo javnite servisi. Okolu 600 mladi Albanci, Turci, Romi, Srbi, Vlasi i ostanati malcinstva bea selektirani da posetuvaat devet mese~en trening po {to }e dobija serifikat za Javni Administratori koi {to }e bidat vraboteni vo civilnite servisi. Od 600 prifateni za treningot, 20 se Romi 41 od ko i nekolku romski devojki.42 Posle treningot se o~ekuva site da najdat rabota vo civilnite servisi. Romskite organizacii se svesni za mo`nostite otvoreni so Ohridskiot Dogovor za da go zgolemat brojot na Romi vraboteni vo instituciite no zasega nema pokazatel deka tie imaat mehanizmi za monitoring i evaluacija kako bi go napravile toa na sistematski na~in. Vo delot za vrabotuvawe vo idniot Plan za Akcija na Romite treba da se dade podr{ka za eden takov proekt za monitoring i evaluacija. Programi za Javni Raboti Potrebata od obnovuvawe na infrastrukturata i fleksibilnosta dadena od sistemot lokalnite avtoriteti da stapat vo direkten kontakt so privatni donatori, gi napravi ovie Programi za Javni Raboti mo{ne popularni. Kako po nekoe pravilo ovie programi vrabotuvaat nekvalifikuvani i nisko kvalifikuvani lica, {to e od poseben interes za Romite. Ovie programi mo`at da bidat od zna~itelno zna~ewe Romite da se vklu~at vo berzata na trudot, barem za odredeno vreme. Za `al, vo momentot nema nekoja koherentna vladina politika vo ovaa sfera. Programite {to egzistiraat, razvieni od mre`ata na SIP (Programi za Socijalna Infrastruktura) nemaat unificirana procedura za selektirawe na vrabotenite/rabotnicite. Romite koi {to baraat rabota/registriranite Romi, se nekvalifikuvani ili pak nisko kvalifikuvani. Toa zna~i deka Romite bi trebalo ednakvo da beneficiraat od mo`nostite ponudeni so ovoj program, a ne, kako {to ~esto se slu~uva da bidat ignorirani, ili pak isklu~eni. Od intervjuata so lokalnite avtoriteti i Romite od gradovite kade {to ovie Programi bea organizirani vidovme razli~ni selektivni modeli za rabotnicite: ,,etni~ki slepa selekcija,, - so drugi zborovi isklu~uvawe na Romite (Prilep);
Vo Prilep, grad so golema romska populacija i golem broj na nevraboteni, Op{tinata ima{e serija od programi finansirani od KARDS, od Germanskata Vlada i drugi donatori. Obezbeduvawe na ednakov pristap i fer prezentacija na malcinstvata vo ovie programe ne najde visoko mesto na agendata na implementatorot na programite. Komisijata za seleekcija broela pet ~lena: 1 od Ministerstvoto za Transport, 1 od Op{tinata, 1 od Centarot za Socijalni Raboti, 1 od Biroto za Vrabotuvawe i 1 Koordinator. Komisijata dade dva kriteriumi za selekcija: aplikantot treba da e primatel na socijalna pomo{ i aktivno da bara rabota. Vtoriot uslov e zemen i razbran kako ,,isklu~uvawe na mrzelivite, t.e. oni koi {to ne sakaat da rabotat,, a interesot za nao|awe rabota e ,,da se vidi liceto sekojdnevno pred vratite na biroto za vrabotuvawe i da bara rabota,,. Spored gradona~alnikot nema potreba od proporcionalni pravila, na Romite sekoga{ }e im se ponudi rabota vo ovoj vid na programi zato {to tie se ,,posiroma{ni i deka se vo golem broj nekvalifikuvani,,. Vsu{nost vo Prilep tie sekoga{ dobivaat 10% od rabotnite mesta vo programite, iako se samo 5% od vkupnata populacija. Spored NVO sektor, Romite vo Prilep, vo ovie programi dobivaat po 2-3 rabotni mesta od vkupnite 150. Procesot na selekcija ne e transparenten, a selektivnite kriteriumi nikoga{ ne se diskutirani ili pak publikuvani. Nema{e Rom ili pak pretstavnik na drugo malcinstvo kako ~len vo komisijata. Rabotite bea rasporedeni spored politi~kata afiliacija na aplikantite. So drugi zborovi, ovie programi se koristeni od avtoritetite kako instrument za izborna propaganda. ,,Ova ne e poradi rasizmot, veli Tahir Selimovski, pretsedatel na ,,Romani {ukaripe,,, toa e pred se poradi politikata. Romite sigurno }e imaat pove}e {ansi za rabota ako se ~lenovi na vladea~kata partija.,,43 Romskite NVO se za pogolema transparentnost i za romski pretstavnik vo komisijata - lice koe {to }e `ivee vo sosedstvoto i koj {to dobro }e ja poznava situacijata na sekoe romsko semejstvo, obrazovano i mlado koe {to }e mo`e da lobira za ednakov pristap i fer selekcija. Ne treba da bide nazna~en od avtoritetite tuku od lista {to }e ja predlo`at romskite NVO. Kriteriumite za selkcija i kompozicijata na komisijata ne treba da bide pod diskrecija na lokalnite avtoriteti. Ministerstvoto za Trud i Socijalna Politika treba da gi sugerira etablirawe na procentualna zastapenost ili pak da gi napravi barem pravilata po jasni. Stranskite donatori, vklu~uvaj}i ja i Evropskata Unija, treba da se soglasat za principite koi {to }e bidat po~ituvani od site stranki i vo site programi koi {to se finansirani od niv. KO^ANI
Po se izgleda deka Ko~ani e eden od retkite, ako ne i edinstven primer kade {to e vraboten Rom vo Gradskoto Sobranie kako lice koe {to gi povrzuva Sovetot na Optinata i na gradona~alnikot od edna i romskata zaednica od druga strana. Ovoj romski sovetnik igra va`na uloga vo komisijata za selekcija so toa {to dava to~na informacija koj od listata na Romite koi {to aplicirale e navistina siroma{en i na kogo najmnogu mu treba rabotata. Kriteriumite se: a) da se bide registriran vo biroto za vrabotuvawe b) da se primateli na socijalna pomo{.
Gradona~alnikot e zadovolen od rezultatite na programite vo Ko~ani: ,,platite bea dobri, rabotata e kvalitetno zavr{ena, a lu|eto zadovolni,,. Bi sakale da prodol`ime so organizirawe na vakov vid na programi. Vklu~uvaj}i odreden broj na Romi vo tiovite nema samo materijalna vrednost tuku i edukativna: Makedonskite rabotnici vidoa deka Romite se dobri rabotnici, gi izvr{uvaat zadol`enijata bez poplaki i dadoa se od sebe vo tekot na rabotata.44 Vo Bitola nema{e romski pretstavnik vo selektivnata komisija, no Holandskiot donator insistira{e na fer i proporcionalna zastapenost na malcinstvata vo rabotnite grupi od proektot. Lokalnite avtoriteti go po~ituvaa ovaa barawe na donatorot taka da vrabotia Romi i Turci.45 Ovoj primer ja ilustrira mo{ne va`nata uloga na stranskite donatori i na me|unarodnata zaednica koja {to ja imaat vo ~uvstvitelna area i protekcija malcinstvata. Za `al ne site stranski donatori se senzitivni kako {to bea vo Bitola. Vo ovaa sfera romskite organizacii imaat odgovornost da gi identificiraat partnerite vo Programite (lokalnite avtoriteti i strancite), da gi informiraat i da gi ohrabrat da obezbedat fer tretman za romskata populacija. Iskustvata od Bitola isto taka poka`uvaat deka lokalnite avtoriteti mo`at da go resektiraat ednakviot prista. I na krajot ovie primeri otvaraat interesno politi~ko pra{anje: Ako celta e da se osigura proporcionalna zastapenost na nekvalifikuvanite i nisko kvalifiuvanite rabotnici vo Programata sporet etni~kata pripadnost, koja }e bide najadekvatnata referenca? ]e bide toa procentot od popisot vo 2002 (2,2% Romi? Ili pak, }e bide porealno da se zeme procentot na Romi koi {to `iveat vo gradot kade {to Programata e orgaizirana a ne na nacionalno nivo? Ili pak, toa }e bide procentot na Romi registrirani kako nekvalifikuvani i nisko kvalifikuvani vo Biroata za vrabotuvaqwe? Iako pote{ka za implementacija, se ~ini deka ovaa tretava opcija e najadekvaten odgovor na lokalnata situacija. Protekcija na tradicionalnite zanaeti Edna druga inicijativa koja {to zaslu`uva da bide spomenata i koja {to zaslu`uva vnimani vo bliska idnina e vladinata inicijativa za za~uvuvawe na tradicionalnite zanaeti voop{to, ne samo na romskite zanaeti, tuku na site zanaeti koi spored toa kako gleda vladata, imaat kulturno zna~ewe i vrednost. Zakonot za Tradicionalni Zanaeti ima lista od zanaeti koi za da gi za{titi vovede namaluvawe na dava~kite kon dr`avata. Vo poslednive 10 godini listata be{e zgolemena. Mnogu Romi i se razbira ne-Romi koi seu{te gi rabotat ovie zanaeti velat deka aktuelnoto nivo na za{tita ne e na nivo koe {to }e ja odr`i tradicijata `iva: barawata se pogolemi sekoj den, nekoi zanaeti zavisat edinstveno od sezonata, registriraweto e komlicirano, a profitot mal. Miisterstvoto za Ekonomija podgotvi nov predlog Zakon za Tradicionalni Zanaeti koj {to }e ja poednostavi procedurata na registracija, }e im ovozmo`i na zanaet~iite da rabotat doma i }e gi namali dava~kite kon dr`avata. Predlog zakonot isto taka ovozmo`uva i nepla}awe na danocite na avtoriziranite zanaet~ii za vreme na sezonata koga nemaat rabota, vo traewe od najmnogu 6 meseci. Se bara da se bide registriran kako nevraboten vo biroto za vrabotuvawe i da ima nekakov vid na obrazovanie. Vtorovo barawe (nekakov vid na obrazovanie) mo`e da predizvika nekoi problemi i da ograni~i del od Romskite aplikanti, kako {to se slu~i vo Romanija koga be{e donesen sli~en zakon. Ministerstvoto za Ekonomija tvrdi deka do takvi problemi nema da dojde zatoa {to nacrt zakonot predviduva i nekoi otstapki koga }e treba da se registriraat kako zanaet~ii. ]e treba da se vidi kako }e se implementira zakonot, da se napravi evaluacija za da se osigura deka nema da ima diskriminatorski efekt vrz koja i da grupa. Isto taka, treba da se osigura deka protekcijata na tradicionalnite profesii treba da se gleda kako del od naporite da se za~uva kulturniot identitet na grupata, a ne kako metoda da im se osiguri na Romite pristap kon berzata na trudot. Pazarot za zanaet~iite e ograni~en i {ansite za negovo zgolemuvawe se mnogu mali. Prihodite od ovie zanaeti mo`ebi }e ovozmo`at pre`ivuvawe, no sigurno nema da ovozmo`at prosperitet. Del VI Preporaki Za Vladata: Kreirawe na institucii za vrbotuvawe koi {to }e mo`at da odgovorat na potrebite na malcinskite grupi ili pak kreirawe na specijalni oddeli vo postoe~kite institucii specijalno dizajnirani da gi adresiraat ovie potrebi.
Kvalifikacija i prekvalifikacija
@eni
Javni servisi:
Programi za javni raboti:
Za NVO: Investirawe vo profesionalni treninzi za nivnite vraboteni vo areata na zakonot za vrabotuvawe i prakticiraweto na zakonot
Na stranskite institucii i donatori: Donatorite {to gi pomagaat programite za javni raboti: Da se dogovorat za slektivnite principi koi {to }e se po~ituvaat vo site javni programi {to tie gi finasiraat
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Print 
Send 
