EVROPAKO KONSILO

 

MINISTERENGO KOMITETO

 

Rekomandacia Rek (2005)4 katar e Ministerengo Komiteti e themenge membrura, kaj te shaj te lachijardol i situacia vash o kondicie ande savende beshena, dzivena o Roma  thaj o Pirutne Roma and-i Evropa

( adoptisardi katar e Ministerengo komiteti andi 23 februaro 2005)

 

Musaj te inkijarel pes and-I godi, te dzanel pes soske e Evropako Konsilo/ Evropako Sombeshipen kamel te zoriarel I relacia mashkar pire thema membrura, thaj akava shaj te achel, shaj te kerel pes numaj, te si jekh khetani akcia, savi te kerel pes savorendar and-I avlin/ buti vash/ and- o sozialo khetanipen ( o soziala butija savore khetane, zaedno).

Dzanel pes soske o Roma thaj o roma kon si pirutne, anen, den pumendar, E Evropakere kulturake, sa so anen vi o avera manusha kon beshen and-I Evropa, ama kerel pes I konstatacia, dikhel pes soske but lendar achen dukavde, katar I diskriminacia ande savore avlina, oblaste, butija and-o dzivdipen (and-o traijo);

Musaj te mothovel pes soske trobul urgento, so maj sig, te keren pes strategie save te lachijaren o kondicie ande saven triaijn (beshen) o Roma thaj e Pirutne Roma and-I sasti Evropa, kaj te shaj te den len garancia te ovel len shansura, posibiliteta kon te den len, egaliteta, te oven sar o avera and-o avlina, butija pal/ vash I partisipacia and-o dzivdipen thaj and-I politika thaj vi and-o avlina, oblaste, butija sar o khera, I edukacia, I buti, thaj o sastipen;

O politike save keren pes pal o problemura save silen e Romen le kherençar, thaj o kondicie ande savende beshen, musaj/trobul te oven kerde maj globalo, maj bareste, maj xor, soske o vakijaripen pal o khera siles vi aver relacie, pande e ekonomikasa, e edukaciasa, e kulturasa, thaj vi avere butiençar, thaj vi o maripen karing o rasizmi thaj I diskriminacia.

Te inkijarel pes and-I godi, o resursura e romenge save silen exploatacia, thaj lengiri kapaziteta kaj te lachijaren lengiri situacia (e romengi),  maj but lengiri situacia vash o  khera;

Te mothovas o internasionalna texturija save si kerde vash o khera sar I Universalo Deklaracia vash o manushikane xakaija / chachimata/ pravo (art. 25. 1), o Inernasionalo Pakti vash o ekonomikane, soziala, kulturala xakaija,/chachimata/ pravo/ (art. 11.1)  I Programa vash o khera kotar o Nation Unies savi sasas adoptisardi and-o Istanbul and-o bersh 1996  thaj I Deklaracia vash o forura/ ziza/ and-o nevo shelibersh (milinero, xiliadoletie)  savi sasas adoptisardi ki generalno asambleija kotar o Nation Unies  kerdi e programake vash o khera and-o New York, 6-8 juin and-o bersh 2001), I Soziala Sharta kerdi kotar e Evropako Konsilo/ Evropako Sombeshipen katar o  bersh 1961 (STE n°35) (art.16), leskoro Portokoli tar o bersh 1988 ( STEn°128) (art.4) thaj I Evroputni Sozialo Sharta  dikhli palem and-o bersh 1996

(STE n° 163) (art.31)

Te inkijarel pes and-I godi I Konvencia –Kadr vash I protekcia ko nasionala minoritetija (STE n° 157);

Te inkijarel pes and-I godi I Rekomandacia n° R (2000)4 vash I Edukacia e Romane chavenge and-I Evropa thaj I Rekomandacia Rec (2001)17 kaj te lachijardjiol I ikonomikani thaj e butijaki situacia e Romenge thaj e Pirutne Romenge and-I Evropa;

Te inkijarel pes and-I godi o Rekomandacie 563 (1969) thaj 1203 (1993) kotar I  Parlamentarno Asambleija and-o Evropako Konsilo/ Evropako Sombeshipen  save sikaven  sar beshen, sar si o triajo, o dzividipen e Romengo thaj e Pirutne Romengo and-I Evropa;

Te inkijarel pes and-I godi o Resolucie 125 (1981), 16 (1995) thaj 249 (1993, thaj I Rekomandacia 11 (1995) kotar o Kongresi savo si vash o lokala thaj o regioanala zoralimata, shaipen, and-I Evropa  kodoj savi si kerdi pal e Romengi situacia and-I Evropa;

Te inkijarel pes and-I godi I Generalo Politikani Rekomandacia n°3 kerdi katar I Evroputni Komisia karing, o rasizmi thaj o biaxakijaripen, karing o Roma;

Te inkijarel pes and-I godi kaj o konstitusioanala strukture, o juridikane tradicie thaj kaj te bichalen pes o verver kompetencia, dzanglimata, katar jekh them membro and-o Evropako Konsilo karing aver them, shaj te anel, shaj te kerel kaj te tovel pes, te realizirisarel pes jekh aver rekomandacia katar akaja;

Vakijarel pes, soske kaj te tovel pes, te realizirisarel pes I buti pal I politika e kherenge, o guvernura and-o thema membrura:

-  ka dikhen thaj ka keren I buti pal o principura save si phende and-e  akale rekomandaciako anexo;

- o nasionala kanalura ka sikaven akaija rekomandacia anglal savore publikane zoralimata ( shterutnipen)  ande lenge thema;
 

ANEXO

 

Kaj te lachijaren pes e beshipnaske kondicie e romenge thaj e pirutne romenge  (o manusha kon beshen and-o karavane) and-I Evropa

 

I.Definizie

And-o akava texti o lafi, I vorba “Rom” vakijarel pes e romenge, thaj e pirutne romenge, thaj trobul te axaljiovel pes sar jekh termini, jekh vorba, jekh lafi, ande saveste fulen savore grupe kon trobun, ande lengi diversiteta;

Trobul/musaj te inkijarel pes and-I godi kaj te ovel jekh “lacho kher”  savo si sikavdo and-  I programa kotar o Nation Unies, and-o paragrafo 60: “ Te beshes ande jekh lacho kher, ni trobul numaj te ovel tut pokrivo, vareso savo te garavel tiro shero” . Jekh lacho kher trobul te ovel, baro, te ovel les lachi elektrika, ten dikel pes sa shukar, te ovel les vazduxi, te shaj te dishil pes laches, shukar, ande saveste shaj te beshes thaj te ovel sekuriteta, te ovel les sa andre (pai, lache sastimnaske kondicie, kaj te ovel kaj te chuvel pes o bukluki o butija save ni trobun), te ovel laches ekologikane, o than te ovel shukar, lacho thaj te na kerel but love”.

 O generalo komentari n° 4 vash/ pal o xakaj/ pravo/ kaj te ovel jekh lacho kher kerda  katar o komiteti vash o soziala, ekonomikane, thaj kulturala xakaija/chachimata katar o ONU si vi vov lacho, zoralo.

O lafi, I vorba, o termini “nakimnasko than (than kaj te shaj nakel pes)” kamel te mothovel soske si o than kaj o pirutne shaj te naken, dzi kana te ovel len, te dzan pe jekh aver than.

  

Politike vash o khera save silen integracia, save si integriruime

1. O Thema save si membrura, musaj, trobul te dikhen kaj o integriruime politike, thaj o politike save si adoptisarde, vash/ pal o Roma  te oven kerde, dikhle and-o generalo kadro pal o politike vash o khera.  Aijal trobul te oven love, te den pes love, resursija, kaj te shaj te realizirisaren pes akala politike, aijal kaj o nasionala politike te shaj te xarnijaren, te maj ovel choripen/ nasulipen.

 

Principi te na ovel diskriminacia

2.   O Roma panda, vadze, si kotar I nasul/ bilaches, I bilachni/ na shukar kategoria and-I Evropa, o nasionala politike vash o khera trobul, musaj te dikhen maj but ka lengere spezifikane probleme, akava te kerel pes sig, urgento, thaj te kerel pes aijal kaj te na ovel diskriminacia.

 

Te ovel liberteta, sajekh te kerel sar te kamel te kerel piro dzivdipen, piro traijo

3.   O Thema membrura trobul, musaj te den o xakaj/ pravo kaj sajekh te kerel piro dzvivdipen sar kamel, te beshel ko than, vaj te pirel. O autoritetija/ o sherutnipen trobul te keren aijal kaj sajekh te ovel les o kondicie save trobun ka leskoro dzivdipen, savo vov alosarda, savo vov/voj kamel te ovel les/la. And-o juridikano kadro savo si kerdo vash o konstrukcie, kana paruvel pes o than, thaj and-o aksesi and-o privatna thema.

 

Jekh lacho  thaj shukar kher

4.   O Thema membrura trobul te azutisaren o xakaj / pravo kaj savoren te ovel len jekh lacho/ shukar/shuzo kher, thaj vi te den i garancia kaj e Romen te ovel len akseso, dostapi, te shaj te fulen andre, akava te ovel kerdo katar o politike save trobul te oven, thaj o dinamizmo, so maj but and-i avlin, oblast, buti vas o khera thaj te na kerel but love, kaj te shaj te lel pes katar o servizura.

 

Te dikhel pes kaj te na chuden pes o manusha, te traden pes, te na bichalen pes kotar o than thaj o getura

 5. Kaj te  mardjiol pes,  karing i getorizacia ( kaj si getura)   thaj i segregacia e Romenge karing/ mamuj i majoriteta /karing o manusha kon naj roma, musaj, trobul e Thema membrura te keren aijal kaj te inkalen , te chuden avri saste inisiative kon keren kaj te oven politike ko lokala, ko regionalo thaj nasionalo  niveli, kon keren aijal kaj o roma te beshen dur katar o forura/ ziza thaj kon keren aijal kaj o roma te oven bichalde kate beshen, odolestar kaj si roma thaj si kotar akaja etnikani grupa.

 

Partisipacia

6. O thema membura musaj, thaj trobul te den te silen i posibiliteta ko manusha thaj ko romane organizicie o intrumentija kaj  te ovel len zorali partisipacia and-o prozeci kana vazden pes, kana keren pes politike, programe kon diken te lachijarel pes i situacia pal o khera, o traiura.

 

Partnerija

7. Thaj so maj but, o Thema membrura trobul te azutisaren, te den vast so maj but,  te na ovel len nisarsavi rezerva,  pal i responsabiliteta thaj o zorijaripen vash e Romengo kapaziteti thaj te azutisaren o partnerija ko savore nivelura – lokalo, regionalo, thaj nasionalo – and-o kadro vas lenge politike kon si kerde, save dikhen te azutisaren, te lachijaren o problemura save silen e Romen pal o khera,  traijura.

O Thema membrura, trobul te ovel len i siguracia, te dzanen soske si manusha kon si roma kon si andre and-o prozesi.

 

Koordinacia

8. O Thema membrura trobul te dikhen kaj te ovel jekh lachi koordinacia and-i avlin, oblast, buti pal o khera katar jekh rig katar o autoritetija/ zoralimata/ raipen,  ko nasionalo,regionalo, thaj lokalo niveli thaj kotar aver rig katar o romane organizacie thaj i majoriteta ( o manusha kon naj roma) kon si aktivna, keren buti ande akava sektori.

 

Rolija katar i lokalno administracia, o sherutnipen ko lokalo niveli

9. O Thema membrura trobul te dikhen kaj I lokalno administracia/ o shterutnipen ko lokalo niveli len shukar and-I godi pumari responsabiliteta, keren pumari buti, karing/ mamuj o Roma thaj vi karing/ mamuj o avera – and-I avlin/ oblast/ buti pal o khera/ o traijura. Von musaj, trobul te dikhen kaj and-o lokalna butijake strategie andre ande lenge objektivurija te dikhen pes shukar, klaro, iasno o Roma thaj lengere problemura pal o khera, thaj o trajiura.

 

II. O Juridikano kadro

 

Juridikano kadro vash o xakaija pal o kher

10.  O institucie, o akcie, o praktike silen jekh partikularo intereso karing/ mamuj o Roma

thaj so maj but and-o sozialo beshipen, o programme vash o khera, I autokonstrukcia thaj vi    kaj te ovel jekh lachno kher, thaj aksesi, te shaj te fulel pes ande leste, I diskriminacia, I segregacia, I getorizacia (kaj te oven and-o getura) thaj aver zorale punktura musaj te kerel pes lenge klaro, iasno, definizia thaj o nasionala legislacie te keren pes godiaver, shukar te dikhen thaj  te keren buti pala lende.

 

Juridikano kadro thaj o pandle xakaija/ chachimata/ o pravo

11. Jekh juridikano globalo kadro musaj/ trobul te kerel pes kaj te shaj te kerel definicia pal o xakaija/ o pravo/ o chachipen aijal kaj o Roma te shaj te  ovel len lengo xakaj/ pravo/ chachipen  kaj te ovel len jekh lachno/ shuzo kher. Akava kadro musaj, trobul te dikhel vi o xakaj/ o pravo pal o xaben, pal o urijavipen, pal o pani/ o paj, pal o sastipen thaj so trobul kaj te shaj te sastijol manush, pal I edukacia, pal I buti thaj I kultura akava te dikhel pes shukar, sar trobul, thaj vi o xakaija/ o pravo sar manusha, sar themeske manusha,  thaj vi politikake, aijal kaj te shaj te vakijarel pes putardes, te na daral pes, thaj vi kaj te ovel aijal kaj kon kate kamel, kate lesko ilo kamel te alosarel/ te izbirisarel kaj te beshel, thaj vi te ovel les I liberteta, te na ovel lesko drom panlo, kaj te paruvel o beshimnasko than, thaj vi te mothovel and-o internasionala juridikane textura save si kerde pal e manushikane xakaija/ pravo thaj o forme kon den anglal, pala savende  kerel pes buti thaj kon si pal akaija buti.

 

Legislacia thaj reglementacia thaj lengi aplikacia, lengi realisacia and-I avlin, oblast, buti vash o khera/ o traijura/ kaj beshel pes, kaj dzivel pes

12. O thema membrura, sar te dikhen kaj te ovel aksesi thaj fulipen and-o khera, traijura, musaj te dikhen vaj I legislacia (o zakoni) thaj I reglementacia (o pravilniko, ustavniko) thaj lengiri aplikacia, realizacia thaj te adoptisaren, te len direktikane linie ande savende o xakaja/ o pravo, chachipen ka oven kerde pal o zakoni, o pravo; von trobun te den vi direktiva linie and-I avlin, oblast, buti pal o khera/ o traijo ko servisura;

 

Trobuipen, mangipen, kaj te ovel jekh juridikano azutipen

13. O Thema membrura musaj, trobul te dikhen ka jekh juridikano azutipen, konsultaziake juridikane servisura thaj jekh azutipen bi lovengo ande savore butija save si pal o khera, o traijura te ovel  e chorre manushenge, aijal te kerel pes siguracia soske von shaj te dzanen te mangen pumare xakaja/ pravo thaj so maj but te shaj te len, sa so trobul len and-i avlin pal o khera, o traijura.

 

Transparencia/ sa te dzanel pes/ lacho guverno thaj akseso, te shaj te dzanel pes i informacia

14. I juridikani sistema musaj, trobul te ovelas garancie pal i transparencia, kaj te dzanel pes sa, te na ovel garaipen, thaj te ovel jekh lachno guverno, thaj so maj but te prindzarel pes o xakaj/ o pravo e Romenge kaj te ovel len dostapi, akseso, te shaj te dzanen i informacia savi si kerdi vash/ pal e kherenge politike thaj o desizie kotar o nasionala autoritetija/ zoralimata  save si kerde vash/pala lende.

 

Azutipen vash/pal o ONG, o bi – raipnikane organizacie

15. Jekh azutipen, zor musaj/ trobul te del pes e bi-raipnikane organizacienge - o ONG, kon save den gindura, konselura kaj te azutin e Romen vash o juridikano plani, aijal te oven juridikane kondicie kon te keren regulacia vash o aktivitetija save keren o ONG and-i avlin, oblast, buti pal o khera/ traijura.

 

Te kerel pes buti, te dikhel pes sar si tovde o politike vash o khera/ traijura

16. O Thema membrura musaj/ trobul te toven, te keren mexanismura kon te shaj te dikhen sar si tovde, sar kherel pes buti pal e kherenge politike vash o Roma. Thaj kana akala politike, na kerel pes buti pala lende, najlen realizacia musaj te kerel pes sankcia.  O representantura roma musaj, trobul te oven and-o sasto akava prozesi kana kerel pes i evaluacia.

 

Mexanizmura vash/ pal o kontroli

17. Sarkaj,te ovel I otonomia ko lokalno administracia/ o lokalo sherutnipen, o Thema membrura trobul te ovel len jekh regularo mexanizmi kaj te shaj te kerel kontroli vash/ pal I egaliteta thaj te lel siguracia kaj o desizie save len pes naj len disriminacia vash o Roma kana von trobun te len khera/ trajiura, thaj te na mudaren lengi posibiliteta kaj te shaj te oven len jekh lacho kher.

 

III.Te lel pes and-I godi I diskriminacia thaj te marel pes karing late

 

Te lel pes, te adoptisarel pes  jekh legislacia/ zakoni mamuj i diskriminacia

18. Jekh zakoni/ legislazia  trobul  te kerel aijal kaj te na maj ovel diskriminacia direktno thaj savi naj/ bi direktno, thaj vi savore avera sar i etnikani thaj rasialo diskriminacia , ando savore sektorija and-o dzivdipen publichno, publikano thaj privatno, thaj vi and-o khera/ traijura, and-i phuv, pal i edukacia, i buti, o sastipen, o soziala servisura thaj o aksesi and-o themutnipen, thaj ko lachipen thaj o servisura.

 

Te dikhen pes o zakonura/ o legislacie  save si kerde pal o khera

19. O thema membrura trobul te dikhen regularo/ sistematikane, kaj sa lengere legislacie/ zakonura save si kerde pal o khera, kaj kerel  pes shukar, lachi buti pala lende, thaj  te mudaren, te chiven, te inkalen avrijal savore butija kon keren, kon anen i diskriminacia karing/ mamuj o Roma thaj savi si  o rezultati katar i akcia vaj na tar i akcia kotar o dargavna/ raipnikane akturija.

 

Protekcia/ azutipen ke romane dzuvlenge xakaja/ chachimata

20. O Thema membrura musaj, trobun te dikhen kaj o zakonura/ o xakaija naden, na meken, te ovel diskriminacia direktno thaj savi naj direktno, kon te kerdjiol pal o sexi (dzuvli – mursh) ande savore avlina, butija  and-o  publikano thaj privatno dzivdipen thaj vi and-o khera/ trajiura. Von trobun te keren aijal kaj o politike vas/ pal  o khera  te len and-i godi, te dikhen maj but pal o dzuvlija thaj so maj but pal o dzuvlija kon nailen rom, kon si korkore, thaj kon si viktime kotar e kheresko dzivdipen,  thaj aver kategorie dzuvlija kon silen bilachi situacia thaj te len te ovel len o prioriteti and-o akseso/ fulipen/ andredipen and-o kher.  O thema membrura trobun te keren, te toven mexanuzmura kon te shaj te azutisaren o xakaja/ chachimata e romane dzuvlenge and-o khera thaj and-o avere forme kon si nasul/ bilache karing lengere xakaija/ chachimata. 

 

Eliminacia/ mudaripen/  vash i segregacia  te na maj ovel o rasizmi tural amende

21. O Thema membrura trobun te keren buti savi te marel pes mamuj o rasizmi savo exustuil, savo si,  turijal lende, thaj so maj but te keren investicia ande sigurna butija, save te azutin e Romen kaj te na achen, te na beshen and-o bilache zone.

 

Te vazden pes, te keren pes lache sankzie/ nakazanie

22. O Thema membrura musaj, trobul te dikhen te vazden, te keren lachen sankzie, nakazania, karing/ mamuj o institucie, organizmura, o fonkzionerija thaj so maj but karing odola kon na keren respekti, kon na len and-i godi o zakonura/xakaija save si kerde kaj te na ovel diskriminacia karing o khera/ o traijura. O butija save keren pes, musaj trobul te dzanen pes savorendar, te na garavel pes, i informacia thaj o manusha kon si naj laches, save silen problemura, trobul te dzanen karing kaste trobul te vazden pumaro glaso, te mothoven pumari dukh, kaj te shaj te lacharen pes lengere problemura.

 

V. Protekcia thaj azutipen vash o khera save isi, save existuina

Sekuriteta, te ovel siguracia kaj e kherenge thana si line, si varekon ande lende

23.  Dzanel pes kaj sakon, saiejkh manush siles fondamentalo xakaj/ pravo te ovel les kher 

thaj o thema membrura musaj, trobul te den garacia, te den sekuriteta ande savore Romane maxale/phera/  thaj savore khera kon naj len ofizialo registracia, kon si dopash legala, prindazrde ofizialo, aijal kaj te shaj te ovel len protekcia, te  oven azutisarde  kotar o bilache butija, o butija  save na den posibiliteta te ovel kher, kon si mamuj/ karing o zakono thaj save anen nasulipen, save anen bilachipen.

 

Legalizacia/ ofizialno prindzaripen, thaj provisoarno/ vremenno legalizacia ko phera/ maxale

24. O publikane sherutnimata/ o publichno zoralipen trobun te den pes zor, te dikhen  te keren legalizacia, te oven prindzarde ofizialo  o romane phera, maxale saven nai ofizialo prindzarde, kon si ilegala, thaj te shaj te ovel len lachijaripen. Kana akava vareso nashti te achel, kana si problemija, thaj kaj te achel akava musaj, trobul o publikane zoralimata/ o publichno sherutnipen te arakhel solucie, te dikhel te kerel dialogi, te vakijarel pes savorençar kaj te shaj te lachijardjiol o problemi, thaj te dikhel pes akala grupe te na oven chude, chitle avrijal thaj vi te oven avrijal kotar i publichno sistema thaj kotar o grige saven von trobun, silen xakaj/ pravo te ovel len sar manusha kotar o them ande saveste von beshen. O publichna sherutnimata/ o publichno zoralipen trobun te araken  instrumentija, butija kon te shaj te keren te ovel provisoarno legalizacia and-o phera/ maxale.

 

Protekcia and-o kadro kana si privatizacia vash/ pal i phuv

25. O Thema membrura musaj, trobul te dikhen kaj te dikhel pes shukar, lache iakasa pe  Roma kana keren privatizacia ki phuv, ke themeske resursija. Thaj o Roma trobul  te fulen bi problemasa, te ovel len,  benefiso, and-o aksesi, dostapi, and-o fulipen ko terenija ande savende beshen  thaj vi te ovel len solucie, te shaj te paruven o than, te dzan avere shukare thaneste.

 

Juridikani protekcia/ azutipen karing/ mamuj -  kana chuden len kotar o than

26. O Thema membrura musaj, trobul te toven, jekh juridikano kadro pal o intersnasionala norme vash e manushesko xakaij/ pravo, te keren te ovel jekh siguracia karing/ mamuj i expulsia, kana chuden len kotar o than kaj beshen, te toven striktna, zorale reglura, punktura kaj o expulsie, thaj o chudipen te kerel pes legalo. Kana o manusha chuden pes, kerel pes lenge expuslia, musaj i legislacia o ofizialo prindzaripen te keren definizia pal/ vash o procedure pal savende o manusha te traden pes, te inklen andar o than legalo. I legislacia o ofizialno prindzaripen trobun te keren pes pal o internasionala, norme standartura, prinzipura save si pala o manushikano xakaij/ pravo thaj vi sar akala so si skrisarde, pisome, lakijarde and-o 7 Komentari kotar i Nations Unies vash o ekonomikane, soziala thaj kulturala xakaija/ pravo.Akala butija andre ande lende  trobul te ovel:  te vakijarel pes maj anglal e manushesa, te ovel vakijaripen maj anglal, dogovariane,  o bichalipen o mothovipen te kerel pes and-o lacho vaxti/ vriama,  te kerel pes komunikacia pal i informacia, te ovel garancia kaj i expulsia, kaj te inklijol pes kotar o than ka kerel pes sar trobul,  te na kerel but loves, te na pokinel pes but o juridikano azutipen e manushenge kon si chorre thaj kon si viktime ( save silen probleme, thaj naj lachni lengi situacia).

 

Te keren pes, te oven lache servisura

27. O Thema membrura trobul te toven servisura and-o phera, and-o maxale,  saven te ovel len jekh lachno niveli  sarkaj si e avere manushenge thaj  te na bistaren, te na meken rigate kaj te trobul te araken pes zorale solucie, save te train but vreme/ vaxti. Thaj maj but o Thema membrura musaj, trobul te dikhen te keren but po but  kotar o servisura, te keren aijal kaj te shaj te lacharel pes o dzivdipen and-o maxale, and-o terenija, kaj te ovel jekh maj lacho traijo: te na oven dur, te oven pashes, e administraciake, komersiake, targoviake, soziala, servisura, o transporti te ovel pashes, te ovel kaj te chuvel pes o bokluko, kaj te shaj te toven pes, te keren pes shuze o apartamentura, te shaj te dikhel pes te na xan pes o komshiura, o manusha save beshen pashes, te na oven problemura kana trobul te pokinel pes o kher thaj o servisura.

 

VI. O Politikano kadro vash o khera

O Politike save dikhen te lacharen o aksesi o dostapi kaj te fulel pes and-o kher

28. O lachijaripen vash o kondice and-o kher ande saveste beshen o Roma, trobul te ovel e themenge save si membrura jekh katar lengi maj anglutni thaj prioritarno akcia. Von – o thema membrura musaj te azutisaren kaj te ovel egaliteta and-o shnansura e Romen and-o lengo aksesi, dostapi and-o publichna vaj privatna kabinetura save len pes e kherençar

( imobilier), thaj so maj te oven lache politike save te shaj te achen, te ovel len aplikacia and-o savore thema save te daraven, o lokala sherutnimata/ zoralipen, soske von si akala kon len pes akale butijasa pal o khera.

 

Globalna thaj integriruime politike vash o khera

29. O Thema membrura musaj, trobul te keren globalna politike thaj strategie vash o khera, thaj te len and-I godi, te dzanen savore aspektura pal e Romengi situacia, odolestar musaj te dzanen so trobul e Romen, so kamen o Roma, te len and-I godi o aspektura vash lengi kultura, sa turijal lende, I phuv, o kerdipen and-o foro, kozom kerel, sode love kamel pes,  thaj o aver ekonomikane faktorija, o  resursija pal o finansija, I buti savi kerel pes sajekh gives, kaj te ovel shuzipen, thaj vi aver puchimata, pushiba, save si pashe.

O Romane representantura, o manusha kon sikaven o muj e Romengo musaj, trobul te puchen pes lendar ka sajekh momento, ka sajekh stadi kana keren pes o politike thaj o strategie. Aijal o Thema membrura musaj te keren butija save te ovel len kompensacia te shaj te lachijaren o negativna, o nasulimata, o bilachimata,  ande  khereske kondicie ande savende beshen o Roma  kon aven katar i evolucia, o prexodi and-i ekonomika. Thaj so maj but khetanes, zaedno o politike vash o khera thaj o aver politike vash I sozialo protekcia, vash I buti, vash o sastipen, thaj I edukacia, trobul te ovel azutipen, te del pes vast ko publichno shaipen, zoralipen and-o savore nivelura, te len, te adoptisaren  globala politike.

 

I Partisipacia kana keren pes o politike vash o khera/ traijura

30. O Roma trobul te akharen pes, so maj sig (urgento) kana keren pes o politike pala lende, pal o tana kate te beshen, aijal te dikhel pes, te kerel pes evaluacia save si o spezifikane butija so trobun len, so kamen pes.  O thema membrura trobul te dikhen te adoptisaren modelura save te den posibiliteta, te oven o khera save trobun, and-o kadro and-o leligslacie/zakonura, politike thaj strategie. O Thema membrura trobul te dikhen, kaj o Roma kon beshen pe lengi teritorija, o Roma - pirutne, vaj kon beshen po than, vaj kon si dopash nomadija,   kaj te ovel len jekh asistencia, azutipen savo te kerel definicia pal o butija save trobul len kana fulen and-o o kher, thaj vi te ovel len aksesi, dostapi, fulipen, and-o servisura vash I protekcia, o azutipen thaj I sozialo asistencia (o sastipen, I edukacia,I buti, thaj I kultura, thaj aver.).

 

Trobul te oven modelura saven te ovel len adaptacia, save te adaptisaren pes and-o khera

31. Dikimdos, o verver, nasionala, regionala thaj lokala situacie o Thema membrura trobul te dikhen kaj te oven kherenge modelura saven te shaj te adaptisaren pes and-o kadro and-o nasionala legislacia, and-o nasionala zakonura. Trobul te lel pes and-i godi kaj te keren pes butija save te shaj te azutisaren e Romen te ovel len aksesi, dostapi, te shaj te len o kher savo von kamen thaj te shaj te vazden peske o kher savo vov kamen, karavana, te vazden, te keren kher, thaj aver neve khereske forme. Saste elementura save trobun pal o khera mothovde maj opre ( love, soziala thaj aver) lengi definicia trobul te kerel pes shukar thaj godiasa.

 

Politike vash o khera save si adoptisarde, saven silen adaptacia kon achen and-o  spezifikane situacie

32. O Thema membrura, musaj/ trobul te keren, te vazden programme thaj proektura saven te ovel len adaptacia ko spezifikane situacie and-o vaver/ javer  romane komune. Akala inziative trobul te anen, te keren kaj te oven fizikane thaj soziala infrastrukture kon te shaj te azutisaren and-o o kondicie vash o khera kaj te oven lache, shukar, thaj te oven bute vahteske / vremeske.

 

Te den pes, te oven lache, shuze  tana na bute vaxteske/ vrijama

33. O Thema membrura musaj te keren kaj te ovel jekh broi, jekh zifra, tranzitone tanendar kon te ovel tovdi, te ovel ki dispozicia e Pirutne Romenge ( o manusha and-o karavane) thaj e Romenge kon si dopash pirutne. Akala tana, kon naj but vremeske/ vaxti  trobul te ovel len jekh lachi ekipa, te ovel len struija – toki –dud, thaj pai, te ovel len lache  kondicie. O fizikane bariere thaj o butija so phanden, save keren bilachipen ni trobul te ovel len nisarsavo efekti opral o manusha thaj ni vi opral lengi liberteta kaj te shaj te piren peske kate von kamen. 

 

O aksesi, o dostapi, o fulipen and- e sastipnaske thaj sanitarna servisura

34. O grupe kon si pirutne thaj kon si dopash pirutne musaj, trobul te ovel len dostapi, aksesi, te shaj te dzan and-o infrasktrukture save si pal o sastipen thaj and-o servisura pal o sastipen ( thaj so maj but kana silen urgencia, kana trobul len but, kana silen zor pal lengo sastipen). O Roma kon beshen legalno po tan, save naj pirutne saven silen khera, ama beshen nasul, dur kotar i zis, o foro, thaj lengere kondicie si but bilache, trobul te ovel len jekh asistenzia, jekh azutipen kaj te shaj te lachardjion lenge dzivdipnaske kondicie ( te shaj te lacharen pes o butija and-o kher, te shaj te ovel len azutipen kaj te len maj lachno kher, maj shuzo, te oven servisura kon te azutisaren len te ovel len maj lachno kontakti, te shaj te fulen maj lokhes and-i administracia vaj and-o publikane servisura).

 

O Lokala administracie thaj lengi rolija

35. O Thema membrura musaj te dikhen kaj o lokala administracie keren respekti pala pumare obligacie karing/mamuj o Roma, vi kana o Roma na beshen numaj pe jekh tan, vi kana paruven pumaro tan. O lokala administracie trobul te ovel len jekh edukacia and-i oblast, avlin kaj te na ovel diskriminacia, thaj o Them trobul te kerel kaj len ( o lokala administracie)  te ovel len i responsabiliteta  ande lengere praktike thaj diskriminaciake politike and-i avlin, oblast pal o khera.

 

O internasionalo azutipen

36. O Thema membrura kana nashti te keren pumare obligacie and-i avlin,buti, kotor, vash o khera, musaj, trobul te len, o internasionalo azutipen kaj te azutisaren e Romen. Von trobun te dikhen shukar pal o internasionala programe thaj proektura  kaj te shaj te keren te ovel jekh lachni kooperacia thaj te na ovel garaipen, te sikavel pes sa, thaj te ovel jekh bari kooperacia e lokalone partnerençar ( o partnerija kotar o lokalno niveli).

 

I sensabilizacia

37. O Thema membrura musaj te azutisaren o lokala administracie thaj o bi – raipnikane organizacie o ONG andar o sektori vash o khera, te keren kampanie kaj te ovel sensabilizacia vas e Romengo xakaj/ pravo thaj lengo aksesi, kaj te shaj te ovel len dostapi te ovel len jekh lachno, shuzo kher. O nasionala kampanie kotar o nasionala komitetura kon keren buti pal i aplikacia e Programake vash o  khera, savi si adoptisardi thaj lini kotar o Thema membrura ki II Konferencia pal o Khera shaj te kelel jekh lachi rolija kana kerel pes i sensabilizacia.   

 

O inisiative pal i buti thaj pal i konstrukcia

38. O thema membrura musaj te azutisaren, te den vast and-o inisiative save keren pes pal I buti ko lokalno niveli, thaj te toven butija, te len and-I godi sa, kaj te shaj te azutisaren e Romen thaj te den len posibiliteta (e Romen) te oven andre and- o prozesi vash/pal I konstrukcia ko khera thaj o khera save ka keren pes lenge. Akava ka lacharel  E Romengi  ikonomikani situacia  thaj ka del len posibiliteta te  len finansura pal pumare proektija, thaj von ka oven shukar, ka dikhen pes sar manusha kon naj chute, naj avrijal thaj von ka vazden pes opre, aijal vi  len ka ovel len  o sentimento te ovel len kher.  Gasave butija, ka azutisaren e Romen, te ovel len neve komptenecia, nevo dzanglipen, thaj te putren pes lenge o vudara te shaj te ovel len buti, thaj te na oven bi butijako.

 

Statistika,  indikatorija vash I politika pal o khera  

39. Maj anglal kaj te oven politike save shaj te keren i evaluacia, te dikhen sar si i situacia e manushenge save si ande bilachni situacia and-i avlin, buti,kotor pal o kher, o Thema membrura musaj, trobul te dikhen sar o publichna zoralimata/ sherutnipen ko nasionalo niveli kidel i statistika, pal o internasionala thaj nasionale norme kon si vas e manusheki protekcia.  Von ( o thema membrura trobul te toven, te ovel len indikatorija kaj te shaj te dikhen sar kerel pes i realizacia pal o  definisarde objektivura and-o vreme, vaxti.  O Thema membrura kon kiden regularo o indikatorija vash/ pal o khera, trobul te keren akava vi e Romane kherenge. 

 

VII.              Finansura pal o khera

O zoralipen pal o resursija vash o finansija

40.   O Thema membrura musaj te mothoven soske kaj te kerel pes  lachni buti,  pal akala politike, trobul te oven love thaj te ovel azutipen, te lel pes i responsabiliteta thaj i kerdi buti  te ovel buteske ( te dikhel pes dur, but bresha anglal). Avere rigatar trobul te lel pes and-i godi sa i diversiteta thaj o ververipen/ javeripen vash o pushiba thaj o probleme thaj o solucie trobun te len pes zoraleste.  Savi akcia te lel pes, savi akcia te kerel pes bute bershenge, trobul voj – i akcia  te ovel la shukar aksesi thaj adaptacia, te ovel finansura, thaj te oven butija save te den posibiliteta te ovel stabiliteti thaj sekuriteta, ( andre fulel  ama na numaj kava -  kaj o manush te ovel sherutno e khereske ( o kher te ovel lesko). 

 

Finansija tar  verver resursija and-o proekta vash o khera

41.  O Thema membrura musaj, trobul te dikhen kaj o proektija thaj lengere finansija te oven kerde katar o nasionala publichna budgetija  thaj vi katar o aver resursija  (azutimata – privatna, istitusionala – kon aven katar o institucie, thaj internasionala finansija) kon te ovel len jekh administracia tar jekh mrega ande saviate te oven partnerija pe savore nivelura – lokalo, regionalao, nasionalo. Dzanel pes soske i realizacia pal gasave proektija kamel thaj lel but vaxti/ vreme thaj musaj te mothovel pes presizo, iasno, klaro kana ka ovel o finansi thaj i buti pal o proekti soske ni trobul te kerel kaj o manusha te na pakijan, te den pes xoli, thaj te ashugijaren badiava bi kancheske. Thaj vi kana akale proektija keren pes spesialo jekhe manushikane grupake, si but importanto te oven lokala partnerija thaj vi von te oven andre.

 

Jekh finansirane savo te ovel les integracia

42. Dzanel pes soske o proektija pal o khera fulen and-o bare/ buxle politike thaj o Thema membrura kana vakijaren pala lengere love, musaj o vakijaripen te kerel pes globalno thaj te inkijaren pes and-i godi savore elementura sar i insfrastruktura, o fizikane thaj o saniratna elementura,  thaj so si pal  o inisiative andi i kultura, i edukacia, thaj o posibiliteija pal i buti.

 

O internasionalo azutipen vash  o khera e Romenge

43. O Thema membrura trobul te len kotor and-o  inernasionala institucie kon den o love,  kaj te shaj te vazden proektija pal o Roma thaj so maj kaj te shaj te len uzile  lendar – te shaj von te meken lenge love save von trobul te irin palpale. Von musaj te dikhen, te len and-i ijag i expertisa so si kerdi kotar o internasionala institucie saven silen jekh bari experienca, jekh baro dzanglipen pal akala proektija so si kerde and-o but thema and-o sundal / lumia,  thaj so maj but kotar i Banka pal o vazdipen, pal o zorijaripen katar e Evoprako Konsilo/ Evropako Sombeshipen. I Banka silas intervencia ( lel kotor) vash o khera akale grupenge, akale manushenge kon si nasul, kon silen bilachni situacia and-i Evropa kaj te shaj te lacharel pes o dzivdipen.

E Lumiaki banka, (Sundaleski banka), (i Svetovno banka), vi I Evroputni banka vash i konstrukcia thaj o vazdipen/ o zoralipen thaj i Evroputni Unia shaj te azutisaren  pal akakaj buti.

 

O Aksesi, o dostapi kaj te ovel finansija kana te lel pes o kher

44. O Thema membrura musaj trobul te toven, te vazden strukture pal o finansura ande savende te shaj te ovel aksesi/ fulipen kaj te shaj te lel pes o kher, thaj vi te trobul te ovel kooperacia e internasionalone instituciençar pal o finansija. O Thema membrura musaj trobul te dikhen te oven mexanizmura, kaj o manusha kon si pirutne, vaj kon si dopash pirutne te shaj te len peske karavane vaj o kher savo von kamen, thaj te na pokinen but love, o posibilitete save den pes e manushenge kon naj pirutne trobul te oven jekh vi e manushenge kon si pirutne, kon na beshen jekhe taneste.

 

O finansija vash o strukture thaj o servisura

45.  O Thema membrura musaj te dikhen o lokalo shaipen/ zoralipen thaj o institucie save den o love te azutisaren thaj te vazden infrastrukture thaj bazikane servizura kon te shaj te vazden e dzivdipnasko kaliteti, te keren maj shukar o dzivdipen thaj  e manushengo trajio te ovel maj lachno.

 

Spesifikane kreditura and-o budgeti

46.  O Thema membrura musaj te dikhen te ovel len kreditura and-o nasionala budgetura and-o thema te oven spezifikane kreditura kon te zhaj te azitisaren o inisiatve save keren pes kotar I lokala administracia aijal kaj te kerel pes te ovel buti e Romenge ko tereni, te lel pes and-I godi o puchipen vash e Romenge khera, kaj te ovel aksesi/ fulipen/ dostapi and-o servisura vash o expertija,  te ovel pes mediacia ( manusha kon te keren kaj te axaljiovel pes so nashti, so naj klaro) e manushenge savenge trobul, thaj aver. O Thema membrura trobul te dikhen kaj te na oven but bare finansura kon te parijren i buti e lokalone administracienge kana keren buti kaj te toven pes e kherenge politike vash o Roma. Akava paripen, te silen len, vov shaj te xarnijrel te ciknijarel lengi volija, lengo kamlipen kaj te oven kherenge  programe vash o Roma.

 

VIII.  O Norme pal / vash o khera

47. O Thema membrura musaj te xramosaren, te pisosaren ande pumare reglamentirana zakonura/ legislacie thaj te keren konkretno aplikacia pal « shuzo, lachno kher » savo si definisardo and-o paragrafo 60 and-i Programa vash o khera and-o generala Komentarija 4 thaj 7 kotar o Komiteti tar o Nation Unies  vash o ekonomikane, sozialna thaj kulturalna xakaja, thaj inkijardo and-i godi o aspektura save si vash e manusheske xakaija/ chachimata, o ekonomikane kondicie ko nasionalo thaj lokalo niveli, thaj o sozialna vaj kulturalna elementura. Akava vareso, trobul te ovel les aplikacia savore manushenge thaj vi e Romenge. I definicia « shuzo, lachno kher » trobul te ovel o fundo, o fundamentalo vareso ka savore elementija save si pal o kher.

 

Relativna norme pal I situacia vash o khera thaj turijal lende

48. O Thema membrura musaj te dikhen kaj o khera ande savende beshen o Roma te oven and-o lache zone, thaj sa turijal lende te ovel shuzo,  te na ovel problemija and-o vazdyxi thaj pal i ekologia.  Thaj vi von trobul te ovel len jekh elementi savo te ovel karing/ mamuj kana si katastrofe, kana kelel I phuv, epidemie save kajekh fora  avena pe bibaxt e  chore manushenge. O maxale, o pera,  save najlen lachne kondicie thaj save nashti te paruven pes avere taneste, trobul te  keren pes butija save te shaj te lacharen len, te azutisaren len.  

 

Juridikane norme save si relativna ko publichna servisura thaj ko sozialna servisura

49. O juridikane norme save si and-o publikane servisura – pai, toki –struija- dud, kaj te tovel pes o drom, kaj te shaj te oven kanalura kaj te dzal o pai, kaj te chudel pes o bokluko, thaj aver – musaj thaj trobun te oven kerde and-o romane maxale, pera,  thaj and-o terenija kate achen o karavane. And-o maxale, pera,  trobul te ovel publichno transporti. O otoritetija –o raipen trobul te ovel len siguracia kaj and-o maxale, pera,  kate beshen o Roma isi sastipnaske kabinetura, aksesi/ dostapi and-i edukacia, kaj te ovel poliziake postura, te ovel posta kaj te meken pes lila thaj te kerel pes telefoni. O Thema membrura musaj te len and-i godi  o durijaripen kotar i shkola/ sikavni thaj o kvartali soske akava anel jekh but importanto faktori kana vakijarel pes karing/ mamuj i getorizacia.

 

Trobul te oven bi diskiminaciake norme vash i sekuriteta

50. O Roma kate beshen, ande lengo traijo,  ni trobul te ovel maj nasul, maj bilaches kotar o aver zone, kvartalura, maxale kate beshen o avera (o dasa, o gadze).  O norme kana te keren pes, kana te vazden pes apartamentura ni trobun te oven len diskriminacia karing/ mamuj o Roma. O Thema membrura musaj te dikhen  ka sa akala bi diskriminaciake praktite thaj norme save si line, anen, thaj dikhen  and-o strukture - lengi sekuriteta kana kelel i puv, kana si pabaripen (kana si jag) , kana si but tatipen, (thaj  te ove jekh temperatura savi trobul, normalo and-o kher, kaj te na ovel vlaga ( paj andre) thaj te kerel pes buti shukare materialesa). 

 

Minimalna norme vash i konstrukcia

51. O  materiali  thaj lengo kaliteti kaj te kheren pes o khera (o butija save dikljion and-o apartamentura thaj and-o khera: o duvare, i phuv, o sanitarna thaj texnikane butija, thaj aver) trobul te oven kerde direktno pal i finansikani posibiliteta e manushenge save ka beshen andre, thaj vi pal e themesko ekonomikano kapaziteti. O Thema membrura pal odova trobul te oven len siguracia kaj akala norme vash i konstrukcia den garancia kaj te ovel jekh normalo dzivdipen ( traijo), kaj te oven lache dzvidipnakse kondicie e chavenge thaj te oven lache relacie mashkar o manusha kon beshen turijal lende.

 

Relativna norme vash i adaptacia thaj vash o lachijaripen kon apartamentura

52. O apartamentura trobun te oven kozom, odoborka bare pal o manusha sode beshen ande lende, thaj musaj te inkijarel pes and-i godi kozom si o normalo than kaj trobul jekhe manusheske. O familie sar barijon, o manusha achen maj but, o love save len o manusha paruven pes thaj vi lengere kulturala save trobul len,  thaj o aver  butija kaj trobun kaj te trail pes, kaj te dzivinel pes,  – o juridikane solucie musaj te den posibiliteta kaj te shaj te ovel adaptacia and-o kher save trobul e familiake, te shaj te dzal odote kate trobul te ovel, o kher savo trobul le.  Kana kerel pes o apartamenti, kana vazdel pes musaj te ovel kerdo aijal kaj napal te e familia te ovel las i posibiliteta te barijarel les, te kerel les sar trobul lake, sar kaj te ovel lake laches, shukar.