EVROPAKO KONSILO (Evropako Sombeshipen)

 

MINISTERENGO KOMITETO


Rekomandacia Rek (2001)17
Kaj te lacharel pes i ikonomikani thaj e butijaki situacia e Romenge thaj e Pirutne Romenge and-i Evropa


(adoptisardi, lini kotar e Ministerengo Komiteti ki 27 novembra 2001, ko 774 kidipen,
beshipen kotar e Ministerenge Delegatija)


E Ministerengo Komiteti, pal o artiklo 15. b tar o Statuto kotar e Evropako Konsilo (Evropako Sombeshipen)


Inkijarimdo and-i godi soske o Evropako Konsilo kamel, lesko objektivo si te pashijarel maj but pire thema membrura thaj kaj te achel akava trobul jekh khetani akcia, savi te kerel pes savorendar and-i avlin, buti vas o soziala khetanipen ( o soziala butija savore khetanes).


Trobul te penel pes soske o importantna grupe Roma thaj “Pirutne Roma“ and-i Evropa thaj lengere problemura sarkaj - bi butijako, thaj te oven and-o chorripen aven, si kotar i diskcriminacia, thaj kotar o chudipen avrijal, o problemura save silen e Romen thaj e Pirutne Romen ( o Roma kon na beshen po jekn tan, kon beshen and-o karavane), akala probleme dzan khetane vi e problemençar pal i edukacia, pal o khera, pal o sastipen, thaj pal o profesionalo formirisaripen (kaj te ovel profesia).


Trobul te penel pes soske e Romenge thaj e Pirutne Romenge vudara naj but putarde ke butijako pazari (kaj te ovel len buti), thaj kaj te shaj te astaren pes butijate, lengere perspektive si but cikne.

Dzanel pes soske o ekonomikane problemura save silen e Romen thaj e Romen kon si pirutne nashti ka lacharen pes, nashti ka ovel maj laches, dzi kana o Thema membrura na len and-i godi, thaj na len sar prioritetija i egaliteta pal/vas o shansura, kana astarel manush buti. Dzi kana o Thema membrura na ka keren, kaj te ovel egaliteta thaj akaja egaliteta te ovel lengi prioritetija i situacia nashti ka lachrdjiol.


Te inkijarel pes and-i godi, soske o politike save keren pes kaj te lachijarel pes i situacia e Romenge thaj e Pirutne Romenge and-i avlin, and-o kotor vas i buti thaj o ekonominikane aktiviteturija, musaj/ trobul te oven kerde globalno thaj te dzanel pes o prinzipi soske i buti pandiol vi avere faktorençar sar i edukacia, i formacia, o khera, thaj o maripen karing/ mamuj o rasizmi thaj i diskriminacia;


Te inkijarel pes and-i godi, te dzanel pes e Romengi thaj e Pirutne Romengi kulturalno diversiteta kon si and-i Evropa, thaj kaj akaja diversiteta musaj te ovel zorijardi te ovel las valorizacia, te ovel prindzardi ko nasionalo thaj lokalno niveli;
Te inkijarel pes and-i godi, te dzanel pes soske i prioritetija and- o akcie pal i buti, musaj te del pes, te kerel pes ko lokala inisiative thaj akcie.


Te inkijarel pes and-i godi kaj o sozialna xakaja/ pravo si jekh kotor tar e manusheske xakaja/ pravo gasave save si and-i Evroputni Sozialo Sharta savi dikhla pes palem;

Te inkijarel pes and-i godi i Konvencia – kadr pal i protekcia vas o nasionala minoriteija (STE n° 157);

Te inkijarel pes and-I godi I Rekomandacia n°( 2000)4 kotar e Ministerengo Komiteti vas o Thema membrura pal e Romane chavengi Edukacia and-I Evropa;


Te inkijarel pes and-I godi I Rezolucia 125 (1981), 16 (1995) thaj 249 (1993) thaj I Rekomandacia 11 (1995) kotar o Kongreso vas o lokalna thaj regionalna sherutnimata
(zoralimata) and-I Evropa vas e Romengi situacia and-I Evropa;

Te inkijarel pes and-I godi I Generalno Politikani Rekomandacia n° 3 kotar I Evroputni Komisia karing/ mamuj o rasizmi thaj o bi axakijaripen, sar kaj o maripen karing o rasizmi thaj o bioaxakijaripen karing o Roma


Te inkijarel pes and-I godi I publikacia pal I pustik “Tsiganes e Voyageurs” (1985) thaj o jurnali and-o bersh 1994, Roma, Tsiganes et voyageurs” (leski edizia kerda pes kotar e Evropako Konsilo (Evropako Sombeshipen);

Te mothovel pes shukar pal o dokumenti so kerda pes kotar e Spezialistonengi Grupa vas o Roma, savo mothovel “O problemura and-o avlina, kotora pal I ekonomika thaj I buti save silen e Romen and-I Evropa ( MG- S-Rom (99) 5 rev 2);

Te inkijarel pes and-I godi o “Memorandum kotar e Evropako Konsilo kerdo vas I formacia thaj I orientacia karing o personali kotar e butijake servisura kon keren buti manushençar kon aven tar o etnikane grupe save si bilaches, lengiri situacia savi si bilachi ” aijal adoptisardi, lini kotar o Evroputno komiteti pal o migracie,

Mothovel pes kaj o guvernura, o raipen kotar o thema membrura, kana keren o politike, kana te keren lengi realizacia kaj te lacharen e Romengi thaj e Pirutne Romengi situacia vas I
Buti musaj :

- te dikhen and-o principura save si mothovde and-e akala rekomandaciako anexo
- te keren sar von dzanen, pal lengoro drom, kaj akaja rekomandacia te dzanel pes kotar o trobutne servisura kon keren pal akaleste buti and-o them.



Annexo

Generalna principura vas o ekonomikane politike thaj vas I buti kerde pal/vas o Roma thaj o Pirutne Roma and-I Evropa


I. Generalna principura


1. O Roma thaj o romane organizacie musaj, trobul te len kotor, te oven
and-o prozesi, kana keren pes, kana si I kontrola, thaj kana realizirisaren pes
o programe thaj o politike save keren pes kaj te lacharen lengi ekonomikano situacia
thaj I buti.



2. O guvernura (o raipen) trobun te azutisaren sa o butija so len pes kotar o roma, te dikhen te vazden, te zorijaren lengo potensiali, thaj te dikhen te lacharen lengi ekonomikani situacia thaj lengi pozicia karing e butijako pazari.



3. O guvernura trobun, musaj te dikhen kana vazden o ekonomikane politike thaj o politike pal I buti te keren vona ( o politike) te oven, bute vremeske, vaxteske, te oven maj zorale kon te azutin e romen.


4. O lokalna, regionalna, sentralna, administracie/ sherutnimata trobul te len gasave strukture thaj gasave strategie vas I komunikacia saven te ovel len adaptacia thaj te shaj te achen ko vaver, javer romane situacie.


5. Kana dikhel pes te azutisarel pes, o akzento trobul te kerel pes pal o partnerija ko lokalno niveli, thaj trobul te dikhel pes te zorijarel pes i koordinacia mashkar o nasionalna thaj o lokalna otoriteija ( sherutnimata) thaj vi o romane organizacie thaj akala kon keren buti e Romençar. Thaj, maj but o internasionala programe trobul te den siguracia kaj te ovel sa shukar, efikasno, pal i kooperacia thaj pal o partnerija ko nasionalo thaj lokalno niveli.


6. O Regionalna strategie pal o lachijaripen, pal o azutipen trobul te ovel ande lende iasna
( te axaljiovel pes sa), spesifikane objektivija kon te oven kerde pal o Roma.



7. O legislacie (o zakonura) save si kerde, thaj lengo zoralipen lengo azutipen,
mamuj i diskriminacia trobul te zorijaren pes, thaj te na bistarel pes kaj
i diskriminacia so si vas o Roma si direktno thaj bi direktno. Musaj /trobul te azutisaren pes bi-raipnikane organizacie o ONG save den juridikano azutipen e Romen.


8. And-o kadro vas o maripen mamuj i diskriminacia, shaj te keren pes kampanie
save te azutisaren e manushen kon kamen te ovel len buti thaj von te len buti and-o lache kondicie, and-o gasave kondicie kaj te ovel egaliteta. Kampania vas o pravo/ xakaj pal i pokinipen i plata ( o love po agor e chonesko).


9. O xakaja/ o zakonura kon si kerde mamuj i diskriminacia shaj te zorijaripen pes, te oven len maj baro efekti, kana mothovel pes, kana sikavel pes o manush karing saveste sasas diskriminacia.

10. Kana kidel pes I informacia tar o pazari vas/pal I buti, thaj kana akava prozesi kaj te kidel pes I informacia si legalno siles otorizacia, musaj te kerel pes respekti vas/pal I Konvencia vas e manushengi protekcia thaj vas o reglura kaj te inkijarel pes I informacia (STEn° 108) thaj te nemaj ovel maj but diskriminacia thaj chudipen avrijal.



11. O autoriteija, o raipen musaj, trobul te keren legitimacia, te prindzaren
ofizialno o e konomikane aktivitetija E Romenge thaj sa o butija kon shaj te anen barvalipen, love.



II. Politike vas I buti thaj akseso/ dostapi and-I buti ( ke butijako pazari)


12. O guvernura, trobul te den posibiliteta kaj te ovel egaliteta and-o shansura e Romen kana te astaren buti, akava te kerel pes kaj te oven bi diskriminaciake politike and-o nasionala servisura pal I buti.


13. Kana isi planura vas I nasionalno akcia pal I buti, von trobun te inkijaren, te len and-I godi sa e Romenge problemura kana te astaren buti ( ke butijako pazari) thaj te oven len spezifikane punktura kaj te shaj te lacharen I situacia.


14. I publichno funkcia – zentralno, regionlano, thaj lokalno trobul te dikhen ande piri kompozicia, e populaciaki struktura, te dikhel te axalijovel vi e Romen.


15. O Roma kon roden buti, trobun te azutisaren pes pe savore nivelura thaj te kerel oven lokalna partnerija e Romençar, te kerel pes aijal kaj, te ovel len buti. Trobul te keren pes strategie save te lacharen i sutuacia, te ovel siklijovipen/ formacia kon te vazdel e Romengi kapaziteta kaj te shaj te astaren buti.


16. O lokalna autoriteija/ administracia trobun te dikhen ande pumaro zoralipen, ande pumari zor, te vazden jekh khetano objektivo and-o privatno sektori and-o entreprizura, thaj te keren maj lokheste, te oven maj tele o danakura kon te pokinen o privatna butaijke servisa ( o entreprizura) thaj te ovel jekh politika vas i buti, savi te kerel te ovel buti e Romenge and- akala privatna butijake sektorija.


17. Jekh partikularno azutipen trobul te kerel pes e Romane dzuvlenge kaj te shaj te ovel len i posibiliteta te astaren buti thaj te keren o aktivitetija kon te anen lenge love save von kamen.



III. Aktiviteturija kon shaj te anen love

18. O guvernura musaj te den vast, te na achaven, o cikne romane entreprizura
( kate te shaj te kerel pes buti) vaj cikne familijake aktivitetija kaj te shaj te keren
o roma buti.
19. O guvernura trobul te keren jekh juridikano kadro vas o entreprizia kon keren sozialo buti thaj kon azutin e manushen kon ci chude avrijal, kon silen bilachi situacia, te astaren buti, thaj te ovel len ekonomikani intergacia.


20. Trobul te azutisaren pes o Roma kaj te vazden, te keren aktivitetija kon te anen lenge love, akava shaj te kerdjiol aijal: te ovel partenrija mashkar o Romane ONG bi –raipnikane organizacie, thaj o gadzikane, te oven politike thaj inisiative kon aven kotar o manusha kas silen interesi, te ovel jekh bari partisipacia kotar savore manusha, te ovel kooperacia mashkar o Roma thaj o gadze, thaj te lel pes and-i godi o raporti mashkar i dzuvli thaj o mursh, kaj te ovel responsabiliteta thaj transparencia ( te dzanel pes sa, te na ovel garavipen).



21. I administracia thaj o lokalna thaj cenralna guvernura trobul te keren identifikacia,
te identifisaren e Romenge aktiviteturija save anen love, and-o avlina pal o servisura thaj pal i produkcia (so maj but and-o turizmi, and-i kultura, and-o transporti, and-i buti kaj te lacharel pes avrijal, turijal amende, and-o neve metodura pal i formacia thaj kaj te chudel pes o bokluko o melalipen, i agrikultura o stopanstvo kaj te dikhen pes givotnura);



22. O guvernura trobul te den vast, te azutisaren kaj te oven strukture
(intermediarna strukture) kon te shaj te azutisaren o inisiative save keren pes
ko lokalno niveli, kaj te ovel jekh asistencia savi te dikhel thaj te kerel
evaluacia pal o butija save troubun, pal o vadzipen kaj te keren pes
proektija, thaj pal o komerisalna butija - e targoviake butija.


23. O autoritetija/ i administracia musaj te den vast ( te ispiden), and-o
publikane servisura te keren dogovorija/ kontraktija e romane entreprizençar.


24. O lokalna thaj zentralnija autoriteija musaj te den vast kaj te oven ko lokalno thaj regionalno nivelo, sisteme pal o kreditura, kaj te kerel pes trampa, thaj aver finansikane instrumentija save te na oven konvenzionalna.


25. O lokalna zoralimata, save silen zor thaj o bi –raipnikane organizacie o ONG trobul te del pes lenge vast mashkar o entreprizura thaj o romane proektija, te ovel len mashkar lende zorale relacie, ko regionalno, nasionalno thaj evroputno niveli.



26. Trobul te azutisaren pes o romane organizacie kon keren targovia, biznesi kaj te len kotor and-o avrutne pazarija akava te kerel pes jekhe kopperaziasa mashkar o organizacie save keren biznesi.



27. O guvernura musaj te den garancia e Romen pal o privatizacie sarkaj te den len i posibiliteta te len maj lokeste phuvija kaj te shaj te keren agrikulturno buti.



IV. Finansikane instrumentija


28. O guvernura musaj te dikhen te ovel len jekh finansovo azutipen kaj te shaj te finansiril p programe thaj o aktivitetija kon te anen love e Romenge.


29. O strategie pal o finansurija trobul te azutin e romane organizacien thaj e organizacien kon den vast, kon azutisaren akale manushen, ko lokalno, regionalno, nasionalno thaj internasionalno niveli, kaj te shaj te den vast e Romen te astaren buti thaj ande lenge aktivitetija kon anen lenge love.


30. O Thema membrura trobul te ovel len partisipacia ( thaj vi te shaj te den pumari finansikani kontribucia, pumaro finansikano azutipen) and-o programe kotar o duj riga- bilateralna thaj o programe and-o but riga – o multilateralna, thaj vi ko evroputne thaj internasionalna programe kon keren pes kaj te azutisaren e Romen and-i Zentalno thaj Orientalno Evropa.


31. O lokalna administracie musaj te dikhen te te den o love save trobun kon te shaj te azutisaren e Romenge inistiave


32. O internasionalna kanalura kon den love, sar i Evroputni Unia, e Lumiaki Banka
( i Svetovno Banka) i Banka pal o vazdipen kotar Evropako Konsilo ( Evopako Sombeshipen), O Stabiliti Pakt e Evropake kotar o Sud –Est, thaj o PNUD, ka ovel len but bari, vazni rolija sar varekon kon den o love and-i realizacia and- o neve programe thaj politike. O finansirime proektija musaj te den posibiliteta te ovel partisipacia kotar o Roma, i kooperacia kotar o publikane zoralimata, (sherutnimata), i desentralizacia kotar o publikane servisura thaj i akcia kotar o ONG o bi-raipnikane organizacie. O organura kon den o love musaj te keren pumare kondicie aijal kaj te den vast ( te ispiden) o programe thaj o aktivitetija kon te anen love.


V. Formacia thaj edukacia

33. O guvernura trobul te ovel len politike kon te shaj te den vast e terne Romen te agordisaren pumari mashkarutni shkola thaj te astaren o universiteti, vaj te astaren sikljiovipen, sarkaj te ovel finansikano azutipen vas i sistema kon azutisarel. Von ( o guvernura) trobul te dikhen te oven sisteme kon te shaj te azutisaren kaj te vazdel pes o niveli i kvalifikacia vas o Roma thaj o terne Roma te mothovel pes lenge, te ispiden pes, kaj te keren i Universiteta.



34. Musaj te keren pes programe kon te formisaren mamuj i diskriminacia, akala programe te keren pes e manushenge kon keren buti ande akala servisura, thaj kon len o desizie kana te lel pes o manush butijate, akala programe pal i formacia trobul te keren pes and-o privatna entreprize, and-o publichno sektori, thaj and-o nasionalna sekotrija vas i buti. Akala programa trobul te oven kerde pal o legalna obligacie thaj pal o lache praktike and-o entreprizi thaj and-o guverno kaj te ovel egaliteta kana lel pes o manush butijate.


35. I Romani kultura thaj identiteta musaj te len pes and-i godi, te toven pes kana keren pes o metodura pal o profesionalno formiripen ( kaj te kerel pes profesionalo formacia). Jekh sistema kon te prindzarel ofizialno o profesionalna komptencie and-o zanaijatija shaj te kerel pes; o komptencie, o siklijavipen, shaj te oven prindzarde ofizialno ko ofizialno niveli vas o kvalifikacie.


36. O programe vas i profesionalno formacia musaj te oven kerde aijal pal o lokalna thaj regionalna butija save trobun te oven kerde pal o butija kon kamen pes, kaj te shaj te lacharel pes o dzivdipen, o traijo, thaj pal o manusha kaj te shaj te astaren buti. Ka trobul te del pes privilegia pal I formacia kon del aksesi ki buti. Ande akala programe vas I formacia, ka trobul te sikliol pes o pazari thaj te keren pes produktija (manusha kadre).


37. O programme pal o publikano azutipen, o programme pal I buti, thaj vi o kursura pal I analfabetizacia, trobul te ovel len jekh kotor pal i kvalifikacia thaj pal -i formacia kon te den posibiliteta te astarel pes buti bute vaxteske, bute vremeske, savi te dikhel dur and-o vaxti/ vreme.


38. O autoriteija musaj te azuisaren kaj te prindzarel pes e Romengi kompetencia thaj lenge kontribucie (so anen) and-I ekonomika (te dikhel pes o paragragi 11).


39. O guvernura musaj te keren programe e terne Romenge and-I avlina/ butija pal o neve texnologia thaj and-o nevo dzanglipen.


40. O lokalna shterutnimata ( zoralimata) thaj o zentralna guvernura musaj te ispiden
( te den vast) I formacia vas o Roma ko lokalna responsabilitete, thaj so maj but and-I avlin/ butij pal I ekonomika, I komersa ( targovia) thaj kon upravisaren ( te oven upravitelija) and-o entreprizura.


VI. Informacia, rodipen, thaj evaluacia


41. O Roma trobul te ovel len informacia, te dzanen, pumare xakaija/ pravo so silen pal/ vas I buti, pal/ vas o ijaver/ verver azutimata kotar o administrativna organura thaj pal e insituciengi funkcia, sarkaj I sozialno protekcia. Akala informacia save trobul te oven komunikirume (mothovde, phende), kotar e themeske servisura khetanes, kooperaziasa, e ONG e bi-raipnikane organizaçar, trobul te den I posibiliteta kaj te lacharel pes I ekonomikani thaj sozialno integracia e Romenge.


42. O Thema membrura musaj te den vast pal o mikro- proektija ( o cikne proekijta) kaj te shaj te azutisaren so trobul ko lokalno niveli, akava te kerel pes kooperziasa e manushençar thaj e organizacieçar saven silen I komptenecia, o lokalna mothovimata adoptisarde ko potenziali savo isi.


43. O politike thaj o programe pal o vazdipen, pal o azutipen trobul te keren pes lenge lachno kontroli. Lengi evaluacia, lengo impakti, ni trobul te ovel les limito, te xarnijarel pes numaj pal o finansikano lacharipen, I evaluacia trobul te lel and-I godi o maj bare implikacie save silen len e maushenge kon si Roma.

44. Kaj te shaj te ovel siguracia pal I realizacia ka akala programe musaj maj anglal kaj te astaren o programme te oven kerde klara, iasna objektivura thaj prozedure, thaj vi evaluacia.


45. O dokumetija thaj o informacie kon te sikaven lache examplura kotar o lache praktike, lache instrumentija thaj efikasna, shukar butija, trobul te kiden pes thaj te sikaven pes ko nasion