Rekomandacia Rek (2004)14

EVROPAKO KONSILO
MINISTERENGO KOMITETI

Rekomandacia Rek (2004)14 katar e Ministerengo Komiteti e themenge membrura, rekomandacia kerdi e pirutne manushenge thaj lengere piripnaske and-i Evropa
(adoptisardi katar e Ministerengo Komiteti and-o 1 desembra 2004 and-o 906 kidipen katar e Ministerenge Delegatura )
E Ministerengo Komiteti, dikhindor o artiklo 15.b katar o Statuto and-o Evropako Konsilo,
Te lel pes and-i godi soske so kamel o Evropako Konsilo si te kerel, te kidel mashkar pumende o thema membrura, thaj te kerel kaj von te oven pashe jekh averesa, thaj akava te achel jekhe khetanutne akciasa and-i sozialno kohezia;
Dzanel pes soske o Roma thaj o Pirutne manusha den vi von pumendar and-i evropaki kultura, sar savore manusha kaj den; dzanel pes akava, thaj shaj te mothovel pes soske von si viktime and-i diskriminacia thaj and-o savore avlina and-o dzivdipen;
Trobul te mothovel pes soske o manusha kon si pirutne vaj kon si beshutne, save na piren, trobul te del pes lenge posibiliteta te dzivisaren thaj te keren pumaro traijo sar von te kamen. Te shaj te achen pumare karavanençar, thaj te keren pumaro traijo/dzvidipen sar von te kamen. Sa akala butija te keren pes aijal kaj te na xasarel pes lengiri kultura thaj lengoro identiteti;
Trobul te mothovel pes soske kaj te shaj akale manushen te ovel len xakaj kaj te achaven pumare karavanençar kate von kamen , trobul te kerel pes jekh sistema savi te del juridikani garancia kaj len te ovel len akaija liberteta kaj te achaven pumare karavanençar;
Trobul te mothovel pes soske o politike save keren pes thaj save dikhen te lacharen i situacia vash o probleme, trobul te oven kerde sar jekh lachi, zorali, politika savi te dikhel te lacharel pes i situacia e Romenge thaj e Pirutne Romenge;
Trobul te inkijarel pes and-i godi i Sozialno Evroputni Sharta kerdi katar o Evropako Konsilo katar o bersh 1961 (STE n° 128) thaj i Evroputni Sozialno Sharta dikhli palem and-o bersh 1996 (STE n ° 163);
Te inkijarel pes and-i godi i Konvencia kerdi kaj te ovel protekcia/azutipen e manushenge savi si kerdi pal o personalno xarakteri and-o bersh 1981 (STE n° 108);
Te inkijarel pes and-i godi i Konvencia kadr vash i protekcia vash o nazionalna minoritetija katar o bersh 1995 (STE n° 157);
Te inkijarel pes and-i godi i Rekomandacia R (2000)4 vash e Romane chavengi Edukacia and-i Evropa thaj i Rekomandacia Rek ( 20001)17 kerdi vash o lacharipen e ekonomikane situaciake thaj i buti e Romenge thaj e pirutnenge and-i Evropa;
Te inkijarel pes and-i godi o Rekomandacie 563 (1969) thaj 1203 (1993) kerdi katar i Parlamentarno Asambleija save sikaven e dzivdipnaske kondicie ande savende dzivisaren o Roma thaj o Pirutne Roma and-i Evropa, i Rekomandacia 1557 (2002) katar i Parlamentarno Asambleija vash i juridikani situacia e Romenge and-i Evropa ;
Te inkijaren pes and-i godi o Rezolucie 125 (1981), 16 (1995) thaj 249 (1993) thaj vi i Rekomandacia 11 (1995) katar o Kongresi vash o Lokalna thaj o Regionalna sherutnipnata and-o Evropako Konsilo kerdi kaj te sikavel e Romengi situacia and-i Evropa ;
Te inkijarel pes and-i godi i Rekomandacia vash i generalno politika n° 3 katar i Evroputni Komisia mamuj o Rasizmi thaj i Diskriminacia thaj o bi- axakijaripen karing o Roma,
Te inkijarel pes and-i godi i Direktiva 2000/43/CE katar i Evroputni Unia kerdi and-o 29 jun 2000 savi si kerdi kaj te ovel respekti thaj te dikhen pes o manusha sar jekh, te dikhen pes aijal kaj te na lel pes and-i godi lengi rasa thaj lengi ethikani origina ;
Gindisarel pes soske i legislacia/ o zakono/ o xakaij savo si kerdo katar o Thema membrura kaj te shaj te dzivisaren o manusha saven najlen o themuthipen, ni lel and-i godi e direkciaki linije katar akaija Rekomandacia ;
Te inkijarel pes and-i godi soske o konstituzionalna strukture, o juridikane tradicie thaj o verver kompetencie save si verver and-o Thema membrura and-o Evropako Konsilo, keren aijal, soske kana kerel pes i realizacia and-o Thema katar akaija Rekomandacia, i buti kaj te ovel i realizacia naj jekh ;
Mothovel pes, o prindzaripen, kaj te kerel pes realizacia thaj te dikhel pes i buti savi kerel pes katar o politike, e manushenge save si pirutne, o guvernura and-o Thema membrura :
- len and-i godi o prinzipura save mothoven pes and-e Rekomandaciako Anexi ;
- sikaven akaija Rekomandacia anglal o nazionalna publika/ o manusha katar o nazionalno niveli, regionalno thaj lokalno, sa akaija buti kaj te sikaven i Rekomandacia von te keren las sar von dzanen, thaj pal o drom savo von kamen.

Anexo katar i Rekomandacia Rek ( 2004)14
I. Buti pal i aplikacia
1.Akava texti si kerdo e Pirutne manushenge, e Romenge, o Sinte, o Yeniches, thaj o aver grupe pande lençar and-o Thema membrura, thaj saven silen jekh dzividipen, savo si kaj te piren vaj kaj te beshen jekhe taneste. Numaj, te mothovel pes soske and-o xramosaripen and- e akava texto ka lel pes and-i godi o lafi “ Pirutne manusha”, akava lafi ka mothovel pes and-i Rekomandacia.
II. Definicie
2. O lafi « Pirutne manusha » mothovel pes savore manushenge save si mothovde and-o punto ; 1  thaj vi e «Pirutnenge» vi akava lafi mothovel pes.
3. O lafi « than kaj te avel pes » te mothovel pes numaj e manushenge kon trobul te achen pe jekh than ; o lafi « than » vo si kerdo vi e Pirutne manushenge, vi e manushenge kaj te aven, vi o thana kaj te achen sajekh drom, vi o thana kate achen numaj jekh drom.
4. O lafi « kaj te achel pes » mothovel pes e manshenge kon si Pirutne, lengere familie thaj o thana kate achen te beshen.
5. O lafi «  tradizionalna thana kaj te achavel pes » leski definicia kerel pes e manushenge kon achen sa jekh drom pe jekh than te traijsaren. Mothovel pes e pirutne manushenge, e manushenge kon si pirutne, o thana kate o pirutne manusha beshen and-o ivend/ and-o shil ( akava si 6 chon). Si vi thana kate o manusha numaj naken pala lengoro drom thaj beshen numaj kajekh givesa, vaj kajekh kurke ( akava si jekh chon).
6. O lafi «  pirutno than » mothovel pes e taneske ande savese dzivisaren o Pirutne manusha, thaj si o than savo si mobilno/ shaj te paruvel po than.
7. O lafi «  te ovel minimanlno lacharo thaj infrastruktura » mothovel pes kaj te ovel, paj, kaj te ovel dud/struja, kaj te ovel kaj te dzal pes pi toaleta thaj te ovel char.
III. Generalno prinzipura
O thema membrura trobun te :
8. te den garancia vash o xakaija sajekhe manusheske kon si Pirutno, te keren : te ovel len xakaij kaj te shaj te ovel lengoro, te ovel len sozialno azutipen sar e manushen kaj silen kon si beshutne, te pokinel pes love po than pe saveste beshen vaj o tereni, te ovel len sekuriteta po than pe saveste beshen ;
9. te ovel posibiliteta e Pirutne manushen te ovel len aksesi/fulipen and-o sozialna, kulturalna, ekonomikane servizura ;
10. te del pes posibiliteta kaj te ovel jekh ofizialno sito and-o Internet, ande akava sito te fulen savore publikane servizura save te keren kaj e Pirutne manusha te den maj laches i informacia jekh mahskar avereste thaj vi mashkar o administracie : fiskalno deklaracia, deklaracia vash o themutno lil, te ovel sozialna azutipen, thaj aver. O Thema membrura trobul te den vast thaj te azutisaren o organizacie e manushenge save si pirutne, te azutisaren len, te shaj te den len gindo, te azutisaren les kaj te keren o kontakti maskar lende thaj mashkar o administracie ;
11. te keren pes kampnie kaj te sikavel pes informacia, thaj te mothovel pes : 1. Vash o pirutne manusha thaj vash lengere xakaija thaj so trobul von te keren, thaj 2. vash o manusha kon na piren, kon si beshutne, kaj von te shaj te sikljion vash o pirutne thaj te dzanen maj but vash lengiri kultura, te shaj te inkljion andar i godi sa o stereotipura thaj o bilacho gindipen savo isi e manushen and-o shero karing o manusha kon si pirutne, akala manusha trobul te oven andre kana keren pes akala kampanie, von trobul vi von te keren buti pal akala kampanie save te sikaven i informacia;
12. o sozialna thaj juridikane xakaija save silen e manushen kon si beshutne te kerel pes lenge realizacia vi e manushenge kon si pirutne;
13. te dikhel pes te keren pes kontraktura mashkar o lokalna sherutnimata thaj o Pirutne manusha, kaj te shaj te ovel laches vi e lokalnone sherutnipnaske thaj vi e Pirutne manushenge ;
IV. Aplikacia thaj i buti savi kerel pes
O Thema membrura trobun :
A. Te den o xakaj kaj o Pirutne manusha te dzan jekhe thanestar pe aver than
14. O Pirutne manusha kana piren po nazionalno teritorija, te kamel pes lendar na numaj lengoro pasporti, te kamel pes lendar o lila save den len posibiliteta te keren biznesi, te biknen (profesionalno karta e manusheske kon biknel), akava te kerel pes and-o thema ande savende akala dokumentura, lila kamen pes ;
B. O kher/ o than ande savende beshen o Pirutne manusha
15. te xramosarel pes and-o dokumentura and-o lila saven silen e Pirutne manushen lengiri adresa thaj akala lila saven den posibiliteta e manushen ka lengere xakaija;
16. te del pes posibiliteta e manushen kon si Pirutne, te shaj te achen pash aver manush, vaj te achen ande jekh asoziacia ;
17. akala dokumentura save si mothovde maj opre, saven sikaven o than ande saveste beshel o manush kon si pirutno,te den posibiliteta te kerel pes identifikacia vash o kaliteti e manusheske kon si pirutno:
18. te del pes posibiliteta e manushes te alosarel o than kaj te achel, kana akava beshipen po than si obligatorno/ trobul te achel pes pe leste ;
19.  te sikaven pes o neve praktike save keren pes vash o traijo ;
C. Kana aven o Pirutne manusha
20. te del pes lenge posibiliteta te ovel len o xakaj kaj te achen po than;
21. te keren pes thana saven te den posibiliteta e manushen kon si Pirutne te achen po than, akaija buti te kerel pes kaj te dikhel pes so trobul len akale manushen ;
22. kana keren pes akala thana kaj te achen o Pirutne manusha, trobul te dikhel pes kaj te oven o thana pe savende von achen tradizionalno ;
23. te dzanel pes soske akale thanen silen :
i. jekh minimalno infrastruktura thaj sanitarna butija ;
ii. soske akala thana resen, dikhindor o geografikano barijaripen, te ovel jekh lacho than savo te resel e familienge ;
iii. soske silen signalizacia katar i evroputni holograma e manushenge kon piren po drom ;
24. te keren pes thana saven te oven adaptisarde/ te oven kerde e manushenge kon si pirutne, vaj kon naken po drom ;
25. te kerel pes aijal kaj te del pes posibiliteta e manushen kon si purane, thaj lengo sastipen naj shukar, thaj saven nashi piren maj but katar jekh than pe aver, te shaj te achen pe jekh than, thaj okola familie kon kamen te aven te shaj te aven vi von pasha lende ;
26. te kerel pes jekh struktura save te dikhel so achel e manushençar thaj te dikhel sa so trobul akale manushen, akaija struktura te dikhel shukar, laches sa so trobul e manushen, thaj so kamen akala manusha te ovel len. O sherutnimata/ i administracia trobul te del posibiliteta kaj te ovel andre ande akala strukture te keren buti o manusha kon si Pirutne andre;
27. te del pes i informacia e Pirutne manushenge te dzanen kaj arakhen pes o thana, thaj te dzanen sar shaj te len akala thana ;
D. Te del pes garancia vash o xakaj e manushenge kon si Pirutne kaj te achen po than
28. te xramosarel pes o xakaj kaj te achel o manush pot han, and-o prindzardezakonura, xakaija, te ovel kerdo sar si o xakaj kaj te ovel e manushes lacho kher thaj traijo ;
29. te ovel jekh mexanizmo savo te kerel kontroli and-o lokalno sherutnipen thaj and-i lokalno administracia, kaj te dikhel sar akala sherutnimata te keren pumare obligacie, sar dzal pes i buti vash akala mansusha saven kamen te ovel len than kaj te achen pumare karavanençar, thaj kana diknel pes soske o lokalna administracie na dikhen, na keren pumari buti shukar, te dzal pes maj opre thaj te dikhel pes soske akala administracie na dikhen/na keren shukar thaj sar trobul pumari buti ;
30. O thema membrura trobul te vazden jekh juridikano kadro savo te ovel kerdo pal o avrutne/internasionalna norme, savo te kerel protekcia/azutipen kana chuden pes o manusha avrijal katar o than, thaj te vazdel zorale punktura/reglura pala savende akala manusha shaj te dzan pe aver than pala legalno drom, te na chuden pes sar dzukela thaj te na kerel pes lenge nisavo respekto. Kana chuden pes akala manusha, o Roma trobul te dikhen te arakhen jekh lachno shukar than kaj te shaj te beshen. O zakoni/ i leglisacia savi kerel pes trobul te fulel andre ande late i prozedura kana chuden pes o manusha, trobul te oven andre ande late o generalna avrutne/internasionalna prinzipura save si vash e manushesko xakaj thaj vi o Generalno Komentari 7 kaj si kerdo vash o manusha kon si chude zorijasa katar o Nation Unies, vash o ekonomikane xakaija ; sozialna thaj kulturalna. Ande sa akale butiende trobul te ovel andre : Buti e manushençar, i vrijama savi trobul te kerel pes te ovel shukar ; te mothovel pes i informacia ; te ovel garancia soske o manusha kaj ka bichalen pes pe aver than, akava te na kerel pe zorijasa, te ovel zorale juridikane droma pala savende te kerel pes i prozedura ; te ovel azutipen katar o juridikane manusha vash o manusha kon chuden pes. Akala thana ande savende beshen o manusha, ni trobul te ovel segregacia ande lende.
31. and-o thema ande savende nashti te kerel pes diferencia mashkar o than kate achel pes thaj o than kate nakel pes, te xarijarel pes o vaxti i vraijama kaj te achen o manusha, akava te kerel pes maj anglal kaj akala manusha te chuden pes katar o than. Te del pes posibiliteta akale manushen, te achen, te beshen po than gadiki vrijama sode trobul te na kerel pes aijal kaj te ovel maj cikni vrijama katar i vrijama savi kamel pes kana te dzal pes and-i shkola. O manusha kon kamen te beshen pe jekh than thaj kon ni kamen te paruven po than te del pes lenge posibiliteta te arakhen gasavo than kaj te shaj te achen thaj te oven beshutne;
32. te del pes posibiliteta kon asoziacie e Pirtune manushenge te azutisaren e Pirutne manushen odote kate trobul, anglal o tribunalura anglal o administracie, te azutisaren e manushen saven chuden len avrijal, akava azutipen te kerel pes pe savore stadura kana keren pes akala prozedure ;
33. te toven pes, te keren pes legislativna butija/ butija vash o xakaija save te den desizie kana ni den pes o manusha te achen pe jekh than pumare karavanençar ;
34. Te kerel pes aijal kaj te ovel than turijal i Karavana vaj o kher ande saveste achen o Pirutne manusha te traijn, te ovel kajekh metre turijal i karavana.