Conference on Roma Women and Access to Public Health Care Report in Romani, 2003

“Conferencija pe Romane Dzuvlja thaj Akseso pe Publichno Sastipaski Sama:
Sigurpe pe Efektivno Akseso”

Finalno Reporto

11-12 Septembro 2003

I rajoni Maud de Boer – Buquicchino, Odgovorno Generalno Sekretaro ande Konsilo Europako, phutardinas i konferencija phuchipasar, save problemoncar arakhen pes e Romane dzuvlja, savi akcija si kerdini thaj sostar. Sar so phenel i rajoni De Boer, i Romani dzuvli sas phangli kheresar sar manush so ikeri dzi pe tradicija, sas khanro mashkar olakiri rola ande komuniteto thaj o involviripe ande statuso e dzuvljaki ande societa. Kodo phanglipe musaj te agorel pes thaj e Romane dzuvljaki rola musaj t e ovel zurardini korkori olatar ande societa, buhleder, sar si numa e konekcija e societasar. Voj akhardinas e autoriteton te anen e Romane dzuvlja pashe dzi ki politikaki implementacija phangli e Romencar.

I rajoni Beate Winkler, direktoro ande EUMC, dikhlas vi konkretno resaripa e Romane dzuvlengo ande sastipasko projekto sar dejbe glaso/krlo e Romane dzuvljake, te vazdel peski pozicija sar figura ande internacionalno scena. Voj phendinas vi kodo kaj i javer konferencija so ka avel, ka avel te khamen e participantura kotar kodi konferencija. Sar reprezentantura kotar e buhleder societa, kodola participantura ka dzan tele ano moralo thaj ande politkano thaj ekonomikano grundo, te na dije suporto ano maripen mamuj o rasizmo ande penge komunitetura. E Romenge musaj te del pes suporto. E Roma musaj vi te sichon so te keren pe konferencije, sar so si vi kodi konferencija, te shaj te ovel olen bareder impakto. Sar jekh egzamplo, i rajoni Winkler phendinas kaj numa 1/3 kotar e EU thema-membrura dzi akak kerdine implementacija pe EU Rasaki Direktiva. O khedipe informacijengo sas phendino sar specifichno area savi shaj te anel dzi pi kooperacija thaj buhljaripe e khetanutne standardongo pe khedipe e informacijengo, so thaj sar te kerel pes olencar.

O John Packer, Direktoro ande OSCE-sko Ofiso e Uche Komisioneresko pe Nacionalno Minoritetura, dijas dzi pe dzanibe kaj trubuj te studiil pes e HCNM-esko mandato, dzaindoj pali rekomandacije ande sfera e rasizmoski. Dzi akak, vi vash o akseso an sastipe e Romane dzuvljako, naj sas dendini bareder sama kotar e rasizmosko konteksto. Kodo si kotar publichno intereso, specijalno kodolenge so khamen Nevi europaki societa savi ka ovel jekh savorenge. Vov dijas dzi po dzanibe kaj i zurali kooperacija pe intergavernongoro nivelo, kodle reportesko inkalibe, sar vi e Komonveltosko Ofiso ande Khetanutne Thagaripa savi ddel suporto pe kodo projekto, si but importantno.

I rajoni Simone Weil, nekanutno SHtatosko Ministro ande Franca thaj nekanutno Prezidento ande Europako Parlamento, Membro ande Konstitucionalno Konsilo, vakerdas pesko solidariteto e Romenacar thaj e Gipsoncar, thaj dikhibe vash jekhipe thaj na-diskriminacija. Phenindoj vash e kompleksne problemura savencar arakhljon e marginilizirime Romane komunitetura, i rajoni Weil phendas vash e bari buchi so keren e NGO save den sastipaski sama thaj vaver servisura e Romenge, pe kodola thana kote so e gavernura chi kerdine pengi sasti responsibilita. I rajoni Weil akhardinas vash kodo kaj trubuj te keren pes politki bazirime upral e Romengere trubujimata thaj aspiracije. Voj gindil kaj o reporto «Barierengo phageripe: I Romani Dzuvli thaj Akseso ande Publichno Sastipaski Sama» si dzaipen majangle pe kodo temato sostar o reporto si kombinacija kotar rodipena, principura thaj rekomandacije vash konkretno akcija.

I Soraya Post, Prezidento ande Internacionalno Romane Dzuvljako Netvorko pe kodo reporto dikhel sar konfirmacija pe sastipaski kriza thaj e meripaski proporcija mashkar e Roma. Sar so phenel i rajoni Post, kote si bareder trubujimata kotar e zakonesko pizdipe thaj zakoneski protekcija ande akseso pe sastipe, thaj o trubujimata kotar kodo i Romani dzuvli khetane vaverencar te kerel kodo proceso te avel chachipen. Voj akhardinas vi vash jekh internacionalno konferencija pe savi ka vorbil pes vahs sterilizacija zorasar upral e Romani dzuvli.

Sesija 1: Akseso pe Sastipaski Sama: I diskriminacija thaj crdipe pe rig

O raj Peter Moore, kotar e EU Komiteto e Regionengo, thaj nekanutno Lidero ande Sheffield Forosko Konsilo, phendinas kaj i rola kotar e lokalne oficijalne manusha si but importantno vash o maripen mamuj i diskriminacija. O koncepto kotar institucionalno rasizmo – na savaht dzanale vash kodo kaj kerel rasizmo – sas skurto phendino sar faktoro savo musaj pe avutni vrama te dikhel pes thaj te lel pes sama upri leste. E bucharne ande sastipe shaj beneficije kotar o dzanipe kaj si diskriminacija, olenge trubuj vi specifichno trening vash generalno situacija e Romencar, Gipsoncar thaj e Traveleroncar. Pe gasavo treningo shaj te dzan vi e lokalne politichara thaj vavera civilen manusha. Sa e treningura trubuj te len andre vi egzamplura kotar e test strategije thaj lache praktiki.

I rajoni Caroline Mullen kotar o NGO Pavee Point, Irlandatar, vakerdinas vash e diferenca ande sastipe mashkar e Travelers thaj e mazhoritetaki komunita ande Irlanda, thaj so terdzol angli lende vash lacho deipe kulturaki sama ando sastipe. E oficijalura thaj e sastipaske sistemura trubuj te oven fleksibilne thaj te sikaven bareder sama vash o sastipe thaj reducirime sastipaskere problemura pe lungeder vrama. O koncepto «Travelerongo zuraripe» thaj vavera sastipaskere politiki sas sugeririme sar jekh drom sar te kerel pes monitoringo ande jekhipe mashkar e etnitetura.

But importantno vash e Erlandakere Travelers ande sastipaski strategija, thaj vi pe vaver thema, si olengo chachipe (hakaj) te phiren pe droma thaj te ovel olen jekh akseso sar e vavera.

I rajoni Josephine Verspaget, nekanutno Sherutni ande Europakere Konsiloski Grupa Specijalistongi vash Roma, Gypsies thaj Travelers, dijas rekomandacija vash specijalno sesija ande Kongreso ktoar e Lokalno thaj Regionalno Autoritetura, sar vi avne Komiteto Regionengo ande Konsilo Europako, bareder smaasar te dikhel pes o akseso e Romengo ande sastipaskere sistemura.

Ande diskusija i rajoni Ina Zoon phendinas vash o vakuumo kotar e informacije mashkar e Roma thaj i data protekcija ande rodipena. E Romane NGO shaj te aven partnerura e governoskere grupencar thaj te keren intervencije ande komunitetura pe kodi problema.

Vi jekhvar akcento sas kerdino upral e importanca kotar horeder dikhipe an sterilizacija e Romane dzuvlengi bi lengo dzanipen.

Sesija II: Romane Dzuvlengo Sastipe: Varesave Partikularno Grizhi

I Dr. Corine Packer, Viziting Manushni ande Francois-Xavier Bagnoud Centro vash Sastipe thaj Manushikane Hakaja ande Harvard Shkola vash Putardino Sastipe, kerdinas diskusija vash o koncepto thaj vash e realita ande reproduktivno sastipe thaj hakaja. Pe koncepto vash sastipaskere hakaja e Romande dzuvlengo, si importantno te dzanel pes kaj i definicija vash reproduktivno sastipe thaj seksualno sastipe, elaboririme ande Kairo pe 1994 bersh. Majodorig, i vorba reproduktivne hakaja astarela spektrumo kotar e but hakaja. Dijas eksplanacija i rajoni Dr. Packer. Majodorig, phendas voj, i kontrola ande reprodukcija si importantno elelmnto vash kodo te dzivel pes lacho trajo. Na numa ande o Stato, numa vi e NGO thaj vavera organizacijen si rola ande promocija, protekcija thaj ando leipe e hakajongo phangle e reprodukcijasar.

I rajoni Anne Vauthier, Koordinatoro ande PAG-ASA (Centre d'accuel pour les victims de la traite) thaj Membro ande Europako Konsilesko ad hoc Komiteto pe akcija mamuj trafficking ande manushikane hakaja, vorbisardas vash e bari legalno, politikane thaj socijalno konsekvence vash e zhertvi kotar e seksualno thaj ekonomijaki eksploatacija. Trubuj buteder informacije thaj rodipena te shaj te adresirinel pes mishtes kodo problemo.

O khovlipe e civilno societaki te del lachi protekcija e zhertvonge kotar o trafiking sas specijalno vakerdino. Sas propozalo vash seminaro kote shaj te arakhen pes neve metodi mamuj o trafikingo savo afektirinela e Romane komunieton, thaj savo butivar si bucimo kotar e gavermentura, politiki thaj intergovermentalno organizacije, sar vi NGO thaj donorura. Von savore shaj te den bari zor mamuj o anti-trafikingo.

Ande Belgija, egzistuin praktiki thaj proceduri vash e zhertvongi asistencija. E zhrtvonge kotar trafiking dela pes vi shajipen vash jekhe vramamki rezidencija ande them thaj kooperacija e autoritetoncar te astaren pes e manusha save kerdine olenge bilachipen.

O problemo vash trafiking, naj butivar diskutuime mashkar e Roma. E Romane zhertvi kotar o trafiking thaj olengere komunitetura shaj te zhutine e autoriteton te arakhen lengere trubujimata.

Sas phendino vi kodo so ande Romania buteder sar 20 000 Romane chavore sas institucionalizirime – thaj kodi bari grupa lokheste shaj sas te ovel cilo ande prostitucija thaj trafikingo.

E participantura vazdije o phuchibe vash e autoritetongi demoralizacija pe zhertvi kotar e trafikingo. Gasavi demoralizacija kotar e autoritetura sas phendini vi ande konteksto pe sterilizacija zorasar vash e Romane dzuvlja. Sas pehndino arakhimos vash jekh seiozno thaj transparentno investigacija pe kodi buchi.

O reprezentanto kotar o Generalno Ofiso Direktoratengo vash Manushikane Hakaja ande Europako Konsilo, phendas kaj olengo Ofiso butivar phutrelas kodo temato vash trafiking ande reportura kotar e thema. Sas phendino vi kodo so naj bari sama vash e mehanizmura pe zhertvongo iranipe an lengo them thaj butivar von shaj te pheren an vasta e manushengo so keren trafiking. O reprezentanto vakerdas kaj o Ofiso vi jekhvar ka dikhel o problemo e sterilizacijako zorasar ande Slovakija thaj ka bichavel peske manushes ande Slovakija te diskutuinel olencar kodo temato.

O Internacionalno Romane Dzuvlengo Netvork phendas kaj olengi buchi ka ovel te keren monitoringo pe kodi sterilizacija so dzalas ande Slovakija thaj te rodel kompenzacija e zhertvonge.

III. Sesija Trin: Socijalno Determinacija ande Akseso pe Sastipaski Sama: I Relacija mashkar o Sastipe thaj Khera, Edukacija, thaj Socijalno Beneficije

I trito sesija prindzarel e relacije mashkar o sastipe, khera, edukacija thaj arakhibe buchi. Na sa e Roma dzanen kaj isi olen ekonomikane thaj saocijalne hakaja; sama pe kodo trubuj te vazdel pes thaj te lacharel pes o akseso.

I Dr. Eva Orsos Hegyesi, Nekanutno Themesko Sekretaro ande Ministeriumi vash Sastipe, Socijalne bucha Familijakere bucha ande Ungriko them, phendas kaj dzi akak, e asumpcije vash e realizacija e ekonmikane thaj socijalne hakaja e Romengere si len realno data baza informacijendar. E loklane autoriteton trubuj te ovel majbari influenca thaj ultimativno responsibilita vash e gavernoskere programongi implementacija, numa kodo so von chi khamen, vash e stereotipura, vash e korupcija, majzurali si numa pe lokalno nivelo. Pe jekh vrama, konkretne akcije pe lokalno nivelo si numa phuchipen kotar lachi voja thaj naj len fvaresave fondija. Mamuj o ucho procento kotar e meripen mashkar e Roma si phareste te maras amen sostar e lokalne autoritetura ande reionura kote isi bareder socijalne problemura, e autoriteton naj but love. Pe areje kote so trajin ucho procento Roma, naj lachi socijalno asistencija. Diferentno aktivitetura si kerdine kotar e gaverno, sar vi programura vash chorolipasko harnjaripe thaj pe jekh vrama arakhindo si ekstra suporto vash e Roma, cilosar te zuraren penge komunitetura.

Odoj, kote so e negativne asumpcije mamuj e Roma legaren (anen dzi pe) rekomandacije sar «trubuj te educirinen e romen vash higijena», kodo shaj te vazdel problematichne asumpcije.

E participantura phendine kaj ano 15-to oktobro ande Rim pe Kongreso vash Lokalne thaj Regionalne Autoritetura, ka ovel phutardino vi kodo phuchipen phanglo e Romencar. Vi pe decembro 2003 bersh o Komiteto pe Socijalne Hakaja kotar e Europako Socijalno Chaptero ka vorbisaren pal kodo. E participantura dije sugestija pe kodo mitingo o Komiteto trubuj te dikhel e Romengi situacija angleder te vorbisaren vash e themengere reportura. Dzi akak, kodola Romengere tematura naj sas phendine pe kodola nivelura.

I rajoni Birte Scholz, Projekt Koordinatoro ande programo vash e Dzuvljikane thaj Kherengere Hakaja ande Centro pe Kherengere Hakaja thaj Paldipe zorasar (evikcija), diskutiringja e hakaja vash adekvatno khera ande internacionalne hakajengo zakono pe relacija e dzivdipaskere kondicijencar thaj e dzuvlengere hakajencar. Mashkar vaver vi te sigurinen pes khera vash lacheder ssastipe. Kontra kodoleske, e bilache khera shaj te anen dzi pe namishto sastipe.

Respektosar pe terminologija, i vorba «akomodacija» shaj si lacheder kotar «khera» sostar e vorba «akomodacija» lel andre vi e karavanon thaj e vavereder dzivdipaskere kondicije pe save trajin e roma, e Gipsy thaj e Travelers.

Isi vi direktno korelacija mashkar kherutni violenca thaj o hakaj vash khera. Odoj kote so sikavel pes kherutni violenca mamuj e dzuvlja, olakere hakaja vash kher si harneder.

Sas sikadino vi skurto filmo vash jekh romani mahala ande Belgrad savo sikadinas i «Trito Luma» thaj e bilache dzivdipaske kondicije pe save e Roma arakhena pes ande sasti europa. Si but klaro kaj si trubujimata te astaren pes numero kotar e aktivitetura mamuj e phageripena ande khereskiri violenca mamuj e Roma sar so si, chorole dzivdipaske kondicije, paldipe zorasar thaj vaver. Trubuj te del pes buteder zor te maras amen mamuj gasavi diskriminacija vash e khera.

Pali filmoski proekcija, i importanca pe kodo te del pes prioriteto vash khera sas phendino kotar e but participantura. But phendine kaj te na lacharde pes e khera nashti te vorbisarel pes vash e sastipasko lacharipe. Sa kodo ikljol kotar e lacharipe e socijalne kondicijengo thaj e khera.

Sostar e Roma dziven pe naformalne mahali, naj len dokumentura, butivar naj len vi identifikacijake lila te shaj te ovel len akseso pe sastipaski sama thaj pe vaver publichne servisura. Butivar, e Roma chi dzanen vi lengere hakaja kana phrandinen pes vaj kana chinavin i phrandin.

O reprezentanto kotar o OSCE-sko Ofiso ande Bosna thaj Hercegovina, e participantonge dijas informacija kaj ka keren jekh rodipen pe savo ka ovel hemimo vi o Romano Konsilo, cilosar te dikhen e trubujimata vash e khera. Specijalno e komunitetura save si an Romane vast chi lije urgentno i legislacija e Romane kherengi.

E participantura phendine vi kodo so e Roma Kosovatar butivar si tretirime vavereder ki komparacija e vavere nahsle manushencar ande Bosna. Kodi diferentno tretmano ikljol vi kodolestar so e Romen naj buchaki permita.

E OSCE-sko Plano Akcijako kerdino sigende thaj savo vi majodorig buhljarel pes, lijas vi e participatongo inputo.

Kerdinas pes vi apelo ko sponsorura kodle seminaresko te den e isntrumentura kolencar e Romane dzuvlja shaj te dzan majdorig pe lengoro lobiribe vash e but bucha phangle e kherencar save von aba diskutuinde mashkara lende. Sas phendini vi i grizha so numa nekobor gavernongere reprezentantura sas pe khidipen. Taj akak vi o phuchipen: Sar o Konsilo Europako ka rodel sa kodola rekomandacije te oven lendine (adoptirime)?

I rajoni Scholz dijas motivacija e NGo-enge te len ani godzi vi i ligitacija sar jekh zurtalo instrumento vash khera thaj vash vavera tematura. Te phenas, o shajipen vash kolektivno rovipen pe Europaki Kris vash Manushikane Hakaja sar vi pe vaver institucije so sas phendine.

(Dzives II) Sesija IV: E Romengi Participacija thaj Sastipaskere Politikako Buhljaribe

I rajoni Miranda Vuolasranta, Europakoro Konsilesko Administratoro, vakerdini kotar e Finlandako Gavermento, dijas introdukcija kotar e publikacija :»E Roma thaj e sastipaske samakere servisura: Lil vash e sastipaski sama thaj vash e profesionalcura.» O lil dela informacija vash kodo kotar aven e Roma, vash elementura kotar lengi kultura thaj jekh kotor (shero) vash perspektive andral thaj avrija e Romengo dzivipen. Khamipasar te harnjaren pes e barieri mamuj e Roma ande akseso pe publichno servisura, o Lil dela ideji vash e droma sar te reducirinel pes (harnjarel pes) o konflikto thaj te arakhen pes droma sar te lacharel pes e Romengo akseso. Kodo lil si aba mashkar e sastipaskere institucije thaj e shkoli, thaj shaj te del modelo vash e vavera thema thaj institucije saven isi intereso vash gasavo aktiviteto. O lil ande Finlanda kerel promocija thaj dzaniben vash e diferentno etnicitetura thaj chibake grupi thaj si vash respekto thaj integracija.

O KOnsilo Europako phendinas kaj kodo lil ka pharuvel pe Konsileksere chiba.

Sar so phenel i rajoni Dobronautenau, suksesno kolaboracija mashkar e Ministeriuma thaj NGO pashlol upral e vuzhi (klaro) divizija e respnsibilatongi thaj upral o monitoringo. O programo kerel promocija pe keribe buchi ande timo thaj vuzhi distinkcija mashkar e participantura. Gasave dromencar shaj te avel pes dzi pe beneficije na numa e Romenge, numa vi saste societake.

I Romani CRISS kerdas publikacija jekh lil vash Sanitarne Medijatora savo prezentuil i historija thaj e beneficije olengere programostar. Mariana Bucenau kotar e Romani CRISS sikada pli ambicija kodo programo te buhljarel pes vi ande vaver thema.

Ande diskusija sas phendino kaj, vi kodo so si vakerdine but sastipaskere hakaja thaj elaboririme ande Romane CISako lil, o Minsiteriumo vash sastipe, vi e NGO lendine hakajengo drom. Bareder sama shaj te del pes e hakajengere komponentake pe akseso ande sastipaski sama kotar e sastipaskere medijatora thaj kotar o ministeriumo.

O reprezentanto Koracijatar akhardinas vash sama pe programoura ki kooperacija mashkar e themesko publichno sastipasko ofiso thaj e Roma.

Sesija V: Strategije te lacharel pes e Sastipaski Situacija e Romane Dzuvlengi

I rajoni Sarah Corlett, Advajzero ande Sastipaski Strategija pe Komisija vash Rasako Jekhipen ande UK, diskutuinda vash e rola e gurpongi vash jekhipe cilosar te pahgen pes e barijerei ande sastipe.

Ande UK si lungevramaki diskriminacija mamuj e ROma, Gypsi thaj Travelers. O negativno impakto kotar e Publichno Akto kotar e 1994 bersh lel harnjaripe ande lokalne autoritetongi responsibilita ande thana vash kampiribe e Romane karavanengo. Kodo si pashe phangle vi e Romengero thaj Gypsongo harnjardo aksesosar ande edukacija, sastipaski sama thaj socijalne beneficije.

Sas vi varesave indirektno politiki vash e situacijako lacharipe kotar e 1999 bersh e Sastipasko Aktosar savo dela obligacija e sastipakere autoritetonge te sigurinen kontinuirimo lacharipe ande sastipaski8 sfera.

Ande 2000 bersh Akotsar vash Rasakere Relacije sas pharuvimata thaj phenel pes e organizacije ma te oven hemime ande diskriminacija thaj te keren promocija vash jekhipe mashkar e manusha. Kodo pharuvipen sas kerdino pali e Stephen Lawrence-sko meripe, savo sas phanglo institucijalno rasizmosar ande publichno institucije.

I Komisija vash Rasako Jekhipe (CRE) si na-departmengi publichno grupa save isi cilo te kerel promocija ande rasako jekhipe thaj lache relacija mashkar e rase. Kerel buchi ki kooperacija e publichno sektoresar kodolesar so dal sugestije (godzi) kerel monitoringo thaj kerel promocija pe lache praktiki. E CRE isi vi legalno zor te dle sugestije vash o Akto thaj te del rovipena dzi ki Kris sar jekh bransha e korkore Aktostar.

E CRE isi vi nevi strategija vash satipe thaj socijaln sama, thaj te kerel buchi e lokalne autoritetoncar pe evaluacija ande andi-diskriminacija thaj jekhipe mashkar e manusha. Kerel vi strategija te sigurinel prendzaripe vash e sa e nomadura ande UK, te oven legalne prindzardine sar rasake vaj etikane grupi.

Varesave participantura dine sugestija pe kodo so CRE chi del but zor vash e lache relacije e Gypsoncar thaj olengere organizacijencar. Kodi impresija sas phendini kodoleske te lacharel pes i komunikacija mashkar lende.

O raj Martin Kestell, kotar e Departmento vash Sastipe thaj Chavore, Irlandatar, vorbisarda vash e Nacionalno Travelerongi Strategija thaj vash e Grupa vahs Travelerongi Sastipaski Politka kotar e Ministeriumo vash Sastipe. Kodi Grupa buhljarel politika, kerel monitoringo ande implementacija thaj dela suporto (zhutipen) e Travelerongere Sastipakere Komitetoske, kerdino kotar e buteder NGO, cilosar te kerel kontribucija ande politikako buhljaripe thaj lacharipe.

Kodi Travelerongi Sastipaski Strategija lela 122 punktura kolencar kerel impakto pe Travelerongo sastipe. Kodola punktura lena vi treningura vash o personalo so kerel buchi ande sastipe. O treningo si vash e Travelerongi kultura. NUma, klejaki komponenta kotar kodola punktura si e projektura ande primarno sastipaski sama save trubuj te oven kerdine ki konjukcija e Traveleroncar. Buteder generalno, e sastipaske politiki kerdine kotar o Ministeriumo vash Sastipe ka ovel «Traveleronge lachipaske» thaj ka sigurinen o negativno impakto pe Travelers.

E Roma naj sas pe agenda kotar e Konsilo europako Sastipasko Komiteto. Kodole Komitetoski sama vash e marginilizirime grupi trubuj te ovel vi specijalno vash e Roma. E Roma ka oven ande agenda pe konferencija e Sastipaskere Ministerongi ande Oslo pe juni 2004 bersh.

Phanglipaske Komentarura

E OSCE-sko Ofiso kotar e Ucho Komisionero pe Nacionalno Minoritetura phendas vash e importanca kotar e lache praktikengo prindzaripe ande sfera kotar e adresiribe e problemosko vash akseso pe servisura. Akharindoj vash e skurto, medium thaj lunge vramake prioritetura, o HCNM del sugestija pe sa Europake thema te keren parafo pe EU Rasaki direktiva thaj te keren buchi upral e problemura so siakven pes ande khera thaj ande dzivdipaskere standardura. Pe maskaruni(medium) vrama, trubuj te buhljaren politikakere strategije thaj te buhljaren o publichno sastipasko serviso, thaj pe lungi vrama te den zor te pharuven e bilachi publichno percepcija vash e Roma thaj te vazden e Romengi pacha ande publichno institucije.

E romane mursha thaj e romane dzuvlja sar vi e manusha save keren buchi ande sastipaskere institucije te vazden bareder sama vash e manushenge hakaja phangle e sastipaskere samasar. O hakaj vash korkorutni determinacija, pe relacija e sastipaskere decizijencar musaj te ovel prioriteto thaj te ovel realizirimo vi pali e Romengi decizija vash olengo sastipe. Jekh modelo si kana roden pes partnerura, sar so aba kerel e Irlandako Ministeriumo vash Sastipe. Bareder suporto vash e NGO thaj intergovermentalno kooperacija shaj te zhutin vash konzistentno participacija e Romengi ande politikako keripe.

O EUMC chudija akcento pe pragmatizmo kotar e inkluzijakere zora te promovirinel pes koegzistencija thaj te nashel katar e polarizacija. O cilo trubuj te ovel e Romengi participacija pe sa e areje (sfere) kotar o socijalno dzivipen. E ideji thaj e sugestije diskutuime kate shaj te len pes kotar e sa institucije, specijalno kadala pe lokalno nivelo.

E Europako Konsilo ka rodel drom sar te lel andre vi Advajzero vash Gender pe sasti buchi ande o MGS-Rom divizija. Ka del pes suporto vash IRWN thaj ka motivirinel pes e Romane dzuvljaki participacija ande demokratikane procesura. I draft konvencija so trubuj te kerel pes sig, ka lel beneficije kotar e sugestije e Romane dzuvlendar. O Konsilo Europako ka kerel vi konferencija vash i sterilizacija. O mentalno sastipe ka ovel chutino andre ano Europake Konsileskere aktivitetura pe socijalno sastipaski determinacija. O Konsilo Europako ka kerel prioriteto pe kherengo problemo thaj ka rodel majodorutne inicijativi kehtane e Europake Konsileskere Bankasar vash e projektura vash e khera. E Romengi dimenzija trubuj te bajrarel pes ande e aktivitetura pe sa e divizije ande Europako Konsilo; keripe buchi e Kongresoncar kotar e lokalno thaj regionalno autoritetura thaj e Publichne Sastipaskere Komitetoncar so ka ovel prioretizirimo. Ka del pes vi buteder zor te informirinen pes e Roma vash e beneficije (lachipena) so aven kotar informacijengo khedipe (data) thaj kotar e protekcija ande o sastipe.