JP-ROMA (2005) 1

Reporto vash

Romoengo avipe dzi pe buchi
ande SEE thema

Kroacija
Bosna thaj Hercegovina
Serbija thaj Montenegro
thaj
,,nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija,,

Aprilo 2005

Ina Zoon thaj Judith Kiers

Vi akak isi thana kote so e gindipena shaj te aven -
Peruvianakere thana, buchikerdine thaj stopuime
(...)
Thaj ande bibucharipasko than ande Co. Wexford
(...)
Ma te keras amare bucharnen te oven naivne ande naefektivnipe

Derk Mahon

E autora khamen te najisaren/palikeren e manushenge kotar e Romane komunitetura, e Herbert Heuss-eske, e lokalno konsultantonge thaj e Manusheng kotar o Bordo vash olengi kontribucija

INDEKSO

Finalno Reporto - Stungo rigesko/West Balkano

1. Historikano konteksto rigori 4

2. Strategije vash e Roma rigori 10

3. Bucharipaskere politike rigori 17

4. Dekadakere Akcijakere Planija rigori 24

5. Diskriminacija ande Akseso pe buchi thaj bucharipe rigori 26

6. Mashkar sektorengi kooperacija rigori 37

7. I Romani dzuvli rigori 39

8. Terne Roma rigori 42

9. So siklilem, lachhe praktike, sugestije vash avutnipe rigori 44

10. Klidaripena/konkluzije rigori 53

ANEKSO - Bibliografija rigori 55

    1. Introdukcija – e Roma ando konteksto

Te hacharel pes o ucho procento kotar bibuchakere Roma ande nekanutne Jugoslavijakere thema1 trubuj te chudel pes rosh vi upral historkano konteksto thaj te dzhanel pes vi ekonmikano vi politikano konteksto ande regiono pe 20 shelbershipe.

Harno historikano dikhipe: e Roma ande Balkano

Dzhi pe Dujto Lumako Maripen
Pali o Avgo/Persho Lumako Maripen sas kerdine neve nacionalno thema upral e pheravdine Habsburgongi thaj Otomanengi imperija. Kodi situacija chi andas fundamentalno pharuvipena upral e percepcija vash e Roma. Butivar pe roma dikhenas sar bibucharne, dzhungale thaj save phiren kotar than pe than. Kotar vaver rig, an nekobor thema von sas prindzhardine sar nacionalno minoriteto sa sas hasardino Dujto Lumako Maribasar, specijalno ande nekanutni Jugoslavija kote so o etnikano vuzharipe thaj eksterminacija upral i rasa astardas vi e Romen. Buteder sar 500,000 roma thaj Sintura hasardine pengere dzhivdipena ande Dujto Lumako Maripen, but olendar kotar Centralno Europa thaj Balkano.

Komunistengi vrama/periodo
Dzhikote sas e Komunistengi vrama/periodo i struktura ande ekonomija sas gasavi so e Roma lenas beneficijeolatar kodolestar so olenge sas phutardine shajipena save naj sas angleder. E Roma pe kodi vrama kerenas buchi ande industrija teli parola te ,,vazdas o Socijalizmo,,. Thaj na sar angleder e Romengi situacija sas vavereder, sasa themeskere manusha, ten a buteder formalno sas, thaj sas len jekh shajipena sar e vaver nalaches educirime manusha te khuven ande buchi. Dzhikote sas kodi vrama but Roma hasardine pesko statuso sar tikne biznisura sastrara. Numa sar te si, e roma phenen kaj pe kodi vrama o dzhivdipen sas lachheder. Pe kodi vrama sar so phenen, shaj sas te keren pengere khera lachheder thaj te bichhaven pengere chhavoren ande shkola/sikljovni. Musaj te phenas kaj vi pe kodi vrama sas roma save so dzhivenas avrijal kotar e nacionalno gavernosko sistemo thaj kerenas ignorancija pe gavernoskere institucije.

Maripe, etnikano konflikto thaj tenzije
O baro konflikto ande nekanutni Jugoslavija pe 1990 bersha seriozne astasrdine e nacionalne ekonomije thaj nazionalne buchakere marketija/pazara, na numa ande thema save so sas direktno hemime ando konflikti, numa vi e themen kotar sasto regiono.O kombinirimo impakto kotar o direktno bilachhipe kotar o maripe, o embargo savo sas kerdino pe thema, nanipe kapitalo, nashtipe vash e restrukturiribe ano kapitalo thaj nanipe kapitalo kotar vavera thema, i politikani thaj socijalno situacija thaj pe agor but uchho nivelo kotar bibucharne manusha ande sasti populacija. Khamipaja te vazden o ekonomikano restrukturibe an akhala thema, te stabilizirinen pengere politikano thaj socijalako zuraripe, sar vi te zhutin olengiri integracija ande Europaki Unija, o Pakto vash stabiliteto sasa lendino pe 1992 bersh.2

E nacije save so marenas pes kerdine kotar Serbura, Kroatura thaj Bosnakere manusha, line e Romen mashkaral, line olen an penge armada thaj kana e Roma chi trubujas olenge paldenas olen zorasar. Majkerki eksperienca e Romencar ande Kosovo (1999) sikavel e Romengeri bibahtali rola thaj olengo nashtipe te len an penge vasta i kontrola.3 Kodo kerdinas e Romendar manusha save so majbut hasarde ano maripen thaj upri lende sas kerdini bari bibaht thaj violence. Von hasardine penge khera, pengi buchi, ule maripaskere invalidura thaj nijekh gaverno chi kerdina olenge varesavi kompenzacija, na irande lengere khera palpale, naj sas prendzhardine sar maripaskere vetranura thaj chi dendine lenge (finasijaki) kompenzacija (penzija vaj shajipen te arakhen lokheder penge buchi).

Tranzicijaki vrama/periodo
E shtar Balkaneskere thema kolenge vorbisaras lokheste khuven ande tranzicijaki faza. So shaj te dikhel pes ande Centralno thaj Istochno/East Europakere thema, si kaj kodola thema save aba nakhle i phurt/podo/mosto, thaj e Romen chhudena pe gasavi bilachhi situacija sar so aba kerdine olencar ande Komunistengi vrama. E ekonomijake savi so komanduil pes (sar pe vrama kana sas e komunistura) trubuj
bieducirime Roma bucharne, thaj e marketeskere eknomijake chi trubuj. Kodo so achhol pes e Romencar kotar e Centralno Europakere thema si jekh situacija savi si rezultato kotar e institucionalno diskriminacija mamuj lende. Numa jekh tikno numero kotar e Roma line o shajipen te phutren korkore peske privatno bizniso sar kino-bikinipe vurdona, restorantija thaj vaver privatne biznisura.

1.2. Ekonimakiki situacija ande Zapadno/West Balkano

I Kroacija sas jekh kotar e majzurale republike kotar nekanutni Jugoslavija, numa o maripen thaj i privatizacija pe majbare kompanije, andine dzhi pe lengo bankroto so andas dzhi pe ekonomikani kriza thaj uchho procento kotar bibuchakere manusha. Kotar pashe 5000 Roma ande regiono Medzhumurje numa 25 manushen isi buchi. Olengoro numero angleder o maripen sas 200. Jekh rodipen sikavel kaj 89% kotar e Romane familije naj nijekh manush ande familija so kerel buchi. Ande Bosna thaj Hercegovina o procento kotar bibuchakere manusha si 42% (vi kodo so e Lumaki Banka phenel kaj o procento si mashkar 16 thaj 20% sostar baro numero manushendar keren buchi ande kali ekonomija) pali e ekonomijako kolapso kotar o maripen thaj tranzicijaki vrama. Nashti te del pes procento kotar e Roma saven naj buchi, sostar sar e na-Roma phenen kodo si etnikano senzibilno statistikano numero.
Ande Serbija thaj Montengro numa so astardas e tranzicijaki vrama, pe vrama kana pelas o ,,phurano rezhimo,, ande oktobro 2000 bersh. E Serbija thaj e Montenegro astardinas ekonomijaki kriza panda pe 90-to bersha kana astardas i privatizacija thaj o politikako bistabiliteto. O procento ktoar e bibuchakere Roma ande jekh familija si 68,4% dzhikote mashkar na-Roma kodo procento si 15,7% ande Serbija4 thaj 43,3% ko Montenegro kote kodo procento vash na-Roma si 17,4%.
Sar so phenel o Papiro vash e chorolipasko Harnjaribe ande ,,nekanutni Jugoslavijaki republika Makedonija, majbut chorole shaj te arakhen pes mashkar e Roma, vi kodo so von si aktivne ko ,,naformalno,, sektoro ande ekonomija. An kodo them nashti te avel pes dzhi pe statistika savi sikavel kobor Roma chi keren buchi.

Statistike

 

Totalno populacija

Procento e bibucharnengo

Romani populacija

Procento e bibucharnengo

Kroacija

4,5 milionija
(genipe ko 2001 bersh)

19,1%
(2003)

40.000
(Nacionalno Program ovash e Roma)

50%
(kotar e Roma save lena socijalno zhutipen 2002-2003)

Bosna thaj Hercegovina

3,8 milionija
(genipe ko 2002 bersh)

42%
(2004)

50.000
(genipe ko 1991 bersh)

70%
(kotar e Roma savi lena socijalno zhutipen – OSCE)

Serbija

7,5 milionija
(genipe ko 2002 bersh)

15,7%

700.000
(2003)

68,4%

Montenegro

718.790
(PRSP 2002-2003)

17,4
(PRSP 2002-2003)

20.000
(PRSP 2002-2003)

43,3%
(PRSP 2002-2003)

,,nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija,,

2 milionija
(genipe ko 2002 bersh)

37%
(2003)

130.000
(2003)

50%
(UNDP-esko rodipe)

But kotar kodola numerura naj bazirime upral varesavo rodipen.

1.3. O Roma thaj arakhibe buchi

Sar so si vi sikavdino, i ekonomikani situacija vash bareder numero katar e Roma si but bilachhi ki komparacija e komunistongere vramasar. Kodo achhilas pes pali e ekonijakere krize, o maripe thaj o konfliktija ande Balkano. Sar te si, kotar vaver rig but gavernura mangindoj te stabilizuinen i situacija thaj mangindoj te aven pasheder dzhi pe EU, e Romenge dendine statuso sar nacionalno minoriteto. Numa, so kodo ka anel e Romenge?

Statuso nacionalno minoriteto

O statuso nacionalno minoriteto dela hakaj vash protekcija thaj zuraripe pe etnikano, kulturako, lingvistikako thaj religijako identiteto sakone jekhe nacionalno minoriteteske. I diskriminacija upral e etnicitetoski baza sar vi e asimilacija zorasar naj dendine. I proporcionalno reprezentacija ande gavernoskere institucije shaj te ovel vi jekh nevo hakaj (sar so phenel e Montenegroski Konstitucija ano Artiklo 73).

Kodo statuso, sar te si chi del shajipena vash bieducirime Roma. Majlachhe so shaj te ovel si vash nekobore educirime Roma vash e pozicije ande gaverno vaj pe varesavi NGO.

Numa, gasavo statuso sar nacionalno minoriteto, shaj te anel varesave ekonomikane lachhipena numa vash lungeder vrama. Te si kodola hakaja lachhe institucionalizirime ande dukacijako sistemo, e Romane chhavore shaj te len benificije te sichoven pengi kultura, te sikljoven an lengi dajaki chhib thaj te stimulirinen respekto angli e manusha save naj Roma thaj te kerel pes jekh ,,pozitivno,, etnikano identiteti vash e Roma.

Pe harneder vrama, e Romengoro prindzharipe sar nacionalno minoriteto thaj buhljaripe specijalno programura numa e Romenge, shaj te vazdel anti romane gindura. O anti-Dzhipsizmo si fenomeno so bajrol an sasti Europa. Pe gasavi privilegirimi situacija, insistiribe pe Romengiri inkluzija thaj anstidiskriminacija shaj te producirinel kontra efekto.

O etniciteto sar koncepto khamel te definirinel i grupa, dzhaindoj pali varesave kriterije, leindoj andre vi e nacija, e rasa thaj i socijalno specifikacija. Vi kodo so trujal o etniciteto shaj te lel pes socijalno stratifikacija, o chorolipe vi majodorig si dikhlino sar kotaor katar e Romano etniciteto. Te khamel jekh Rom te lachharel peski ekonomikani situacija, vov shaj te lel i opcija ma te phenel pes kaj si Rom. O etniciteto sar koncepto pe jekh vrama si vi lachhipe vi sovli: o etniciteto vash egrupa phenel kaj i grupa ka ovel protektirimi thaj ka ovel ola specijalno hakaja vash nacionalno minoritetija; thaj kotar vaver rig, dzhaindoj pal kodo kriteriumo, i grupa ka ovel phutardini vash diskriminacija. E Romengoro prindzharipe sar nacionalno minoriteto butivar shaj te legarel ki integracija, num ape jekh vrama shaj lokheste te anel dzhi pe Romengi ekskluzija/crdipe pe rig.

E sherutne ande Europaki Komisija, e raje Barosso, isi vavereder gindipe vash i ,,kultura,, - sar jekh e hakajendar vash e nacionalno minoritetura. Vov pe 4 decembro ano Van Nelle Factory ano Roterdam, pe konferencija ,,Europa. Lachhi ideja?,, phendas: ,,i kultura avela angleder i ekonomija. I ekonomija kerel o lachho trajo te ovel shajutno, numa i kultura kerel manusheske te ovel soske te dzhivdinel/te trajil.,,
E raj Baross-esko dikhipen chhudel avri e socio-ekonomikane kondicije vash e dukhadine grupi ando them. Kodo, specifikane chi reflektuil pes ande e themeski realita thaj e Romengere chorolipasar ande Balkanesko regiono savo si pashe dzhi pe sub-Saharakoro chorolipe. Numa, kana vorbisaras vash e Roma ande Balkano, i ekonomija si vareso anglal sa thaj i buchi si jekh pre-kondicija vash sa e vavera dzhivdipaskere kondicije. Dzhaindoj pal e Roma:

      ,,(Von) hacharen i buchi sar majbaro problemo ande familijako trajo/dzhivdipen. E Romendar 51,6% gindinen kaj I buchi si majavguno problemo thaj olendar 38,3% phenen kaj ka len te keren savi vi te ovel buchi. Numa jekh manush katar i familija musaj te arakhel buchi, gindinen buteder sar 90%.,,

      ,,Lungevramaki buchi vash jekh manush kotar jekh romani familija si an persho/avgo than... I buchi, sar so dikhen buteder Roma kolenge sas kerdino intervju, si majimportantno prekondicija vash olengiri integracija. An olengo sakodzhivesesko trajo thaj o gindipe sar te achhol pes dzhivdo, e Roma phenen kaj majbaro problemo sit e arakhen buchi thaj na sar so phenen e ,,ekspertura,, e chhavengiri edukacija.
      Kodolestar shaj te dikhel pes kaj lokheder si e na-Romenge te motivirinen e chhaven te phiren ande shkola thaj phareder si te arakhen Romane dadenge thaj dajenge buchi.,,5

Socijalno dimenzija
Te dikhline pes e Roma numa sar ,,socijalno,, grupa, naj te len pes i multi dimenzionalnost kotar e Romano dzhivdipasko drom. Pal kodo avela leibe e romane kulturako, tradicijako thaj e romane chhibjako. Kodo shaj te reducirinel/harnjarel e romane problemon numa pe jekh dimenzija – o chorolipe, sostar e gavernonge si lokheder thaj e internacionalno agencijenge si lokheder thaj e shanse vash sukseso pe lungeder vrama si limitirime.

Kombinacija kotar etnikani thaj socijalno dimenzija
Idealno si kana kerel pes: kreiribe pozitivno etnikano identiteto khetane mobilitetosar thaj jekh shajipenencar vash sa e manusha. Kodo lokheder shaj te kerel pes ande thema save nisi rapidno ekonomijako bajrovipe thaj i edukacija shaj te anel dzhi pe lachi pokimi buchi.6 Sar te si, vi pe thema ande tranzicija kote so i ekonomija lokheste bajrol, shaj te keren pes neve shanse vash e buchi, specijalno neve inicijative, te arakhen pes biznisura save naj te len but love. Kondicije save trubun te keren pes (legislacija/nevo zakono, kreditno linije, treningura) te shaj te kerel pes stimulacija pe neve buchake thana.

E Balkaneskere thema pe save keras diskusija nashti krkore te bajrjaren pengere ekonomije. Trubuj olenge investicije kotar Europa the zuraren pengere ekonomije, te keren buchakere strukturi te oven transparentno – bazirime upral korkorutne kriteriumija, sar so si kvalifikacija, kote so o edukacijako sistemo ka del savorenge jekh shajipena te shaj savore te resen dzhi pe buchako marketo/pazaro.
Te aven e Europakere investora, e Balkaneskere gavernura trubuj te sigurinen relativno stabilno politikano sistemo, te keren eliminacija pe korupcija thaj te keren lachhe kondicije vash bucharipe.

,,E Romengere tematura shaj te adresirinen pes vash e saste themeskere beneficije,,.7 Vareko shaj te phenel kaj e Roma shaj te dikhen pes lachho instrumeno e themenge te len love kotar e EU. E love naj solucija vash e Roma, numa si kondicija vash efektivne politiki. Kana vorbisaras vash e resursura, si importantno kaj e mehanizmura si gasave so trubuj te len pes efektivno thaj trubuj kana lena pes e love te ovel pes transparentno thaj te kerel pes varesavi politika vash e Roma, sostar e romane tematura si vareso so si importantno saste themeske.8

Trujal EU/PHARE programura ande Centralno thaj Istochno/East Europa implementirime pe vrama kotar 2001 dzhI pe 2003 bersh, numa 9% kotar totalno fondiribe 95,77 milionura Eurija (64,54 milionura kotar o PHARE thaj 31,23 milionura Eurija kotar nacionalno ko-finasiribe) sas dendine vash arakhibe buchi e Romenge.

1.4. Europakoro involviribe Romencar

Ande Europako Unijako nivelo e romengo involviribe astardas pes kotar 1989 bersh prospektosar vash Europako bajraribe. Relevantno kondicije vash e tema save aplicirinena sas specifirime thaj avile pe kidijal phendine Copenhageneskere Kriterije (1993), save rodenas kotar e thema kandidatura te oven pashe dzhI pe ,,stabiliteto e institucijengo garantiribe vash demokratija, zakono, manushikane hakaja thaj respekto vash e minoritetura,, sar vi ,,funkcioniribe ki marketeski ekonomija,, (EC 1993: 3). Pal kodo avilas o Konsilo Europako thaj ande 1994 bersh kerdinas pes Kovnecija vash Nacionalno Minoritetongi Protekcija savi so rodelas kotar thema save skrinisardine kodo dokumento te ,, te len vaj te keren aktivitetura te promovirinen, pe sa e areje kotar ekonomikano, socijalno, politikano thaj kulturakoro dzhivdipe, sasto thaj efektivno jekhipe mashkar e manusha save si nacionalno minoitetura thaj e mazhoritetura,, (CoE 1994, Art. 4, para 2).
Pe Tampere samito ano decembro 1999 e Europaki Unija (Cocen grupa) kerdinas jekh dokumento vash e Romengi situacija ande thema save si thema kandidatija.
(Legarutne Principija vash lachharibe i situacija e Romencar bazirime upral e rekomandacije kotar o OSCE Uchho Komesaro vash e Nacionalno Minoritetura). Kodola legaripa dena jekh seto kotar rekomandacije ande area pe Romengoro bibucharipe.
Palkodo avenas but rekomandacije, varesave bareder fokuseja ande romengo bucharipe, sar so sas Konsilo Europako Rec (2001)17 vash lachharibe e ekonomikani thaj socijalno situacija e Romencar thaj e Sintoncar ande OSCE Area ande 2003 bersh, adoptuimo kotar o OSCE Pemanentno Konsilo thaj EC adoptuindas i direktiva vash jekhipe ande arakhibe buchi (2000/43/EC.

Vi kodola lachhe rekomandacije thaj politikane instrumentija e thema ande bilachhi ekonomikani situacija nashtit e resen kodola instrumentura bizi adekvatno fundiribe kotar EU-skere programura.

Dela pes rekomandacija pe kadola akcije:

    - Bareder programura shaj te oven buteder fleksibilne thaj fokusirime pe lokalno nivelo kote so shaj te kerel pes e romengi integracija
    - Europakere rekomandacije thaj politikane insturmentura vash e Roma trubuj te oven lachhe prindzhardine e lokalno autoritetonge
    - E forongere autoritetija trubuj te aplicirinen vash bareder EU fundiriba.

1.5. Stabilitetetosko Pakteski incijativa

Mashkar e Stabilitetoske Paktoske cilura, i identifikacija thaj e analize e majbare problemonge ande area kotar I socijala thaj bucharipiski politika si dikhline sar butimportantno vash majodorutno buhljaribe e themengo thaj vash olengi integracija ande Europa. Thaj kotar 1989 bersh, e thema kotar Stabilitetosko Pakto sa e Paktoskere thema arakhline pes dramatichno hasaribasar ande bucharne thana. O nivelo kotar registririme bibuchakere manusha si but uchho thaj o bibucharipe dikhela pes lungeder vrama. But kotar e bibuzhakere manusha sit erne manusha save so persho drom rodena buchi. Isi vi bari diferenca mashkar e registririme bibuchakere manusha thaj i chachuni situacija olencar. Karakteristika si vi kodo so kodolamanusha so si registririme sar bibuchakere manusha keren vareso ande naformalno sektoro. Vavera grupe kotar i populacija – kodola so si buchasar – varekana si len vi dujto buchi ande naformalno sektoro. Tipichno, naformalno sektoreskere bucha si gasave so naj vash lungeder vrama thaj si bilachhe kvalitetosar, naj nisavo siguripe kana e manusha keren gasavi buchi. Sostar o kapaciteto e formalno sektorosko te kerel neve buchakere thana si limitirimo/harnjardo, o naformalno sektoro si jekhutni opcija vash kodola manusha save so naj kompetetivno ande buchako marketo – terne bizi eksperianca, phureder manusha, dzhuvlja, nashle manusha thaj dislocirime manusha, sar vi demobilizirime vojaka. Dzhaindoj pali jekh rodipen vash e socijalno situacija e manushengi ando bibucharipe, numa vi ande bucha ande naformalno sektoro, anel dzhi pe chorolipe.

Kodola elementura chhudena rosh pe importance kotar lachhe formulirimi aktivno bucharipaski politika savi ka shaj te del kontribucija vash kriribe neve buchakere thana, kerindoj kombinacija e direktno investicijencar avrijal o them. Zuraripe ano institucionalno nivelo trubuj te rezultirinel formalizacijasar ande naformalno ekonomija. Trubuj vi te lachharel pes o kvaliteto ande arakhibe buchikdolesar so ka vazdel pes o kvaliteto thaj o nivelo ande edukacija kolesar e bucharne ka shaj te hacharen e enve tehnologije thaj buchakere organiziriba. But importantno sit e shaj te kerel pes fasilitacija pe sa dzhI akak vakerdino te shaj te anen pes nevipena ande buchako marketo thaj bucharipaski politika so trubuj te kerel pes ando thema sar varesavi socijalno inkluzija thaj mamuj chorolipaski strategija, sostar i buchi si jekh kotar e klejakere faktora te harnjarel pes o chorolipe thaj te zurarel pes i socijalno kohezija.9

1.6. Bucharipe vash e Roma

Sar so shaj te dikhel pes naj lokheste te adresirinel pes (butivar pe lungeder vrama) e Romengoro bibucharipe. O tematokorkoro peske si komplicirime thaj o diverziteto ande Romane komunitetura keren kodo temato kompleksneder, sar so keren vi e etnikane thaj socijalne dimenzije.
Trujal buhli nacionalno lachhi voja vash neve zakonura ande bucharipe si kondicija vash sukseso thaj sar so phenen e experience e Romengi integracija si lokheste te resel pes ande lokalno nivelo. Majodorig, vi aktivne politike ande bucharipe shaj te anen dzhi pe romengi inkluzija, numa trubuj te astarel pes kotar lokalno nivelo. Kodo rodel jekh decentralizirimi gavernoski struktura, zorasar thaj fundiribasar ande lokalne korkorutne gavernura.

[ero 2 – Nacionalno Stretegije vash Roma

2.1. Bucharipaskere stretegije

O bucharipe/keribe buchi si kleja vash integracija – dela e Romenge thaj olengere familijenge sakochhoneskere love, dela siguriteto, statuso, respekto thaj shajipen te keren interakcija e mazhoritetasar. Protekcija bizi bucharipe naj varesavi opcija, kerel e manushen buteder izolirime, te adzhikeren socijalno zhutipen thaj chi kerel e manushen jekhutne.

E gavernura ande Balkaneskere thema hachardine i importance kotar o bucharipe ande integracijakere politike: sa e gavernura lendine o bucharipe an lengere Stretegije vash e Roma (kerdine vaj ka keren pes pe avutni vrama). Sostar e shtar thema khamen te integririnen pes ande Europaki Unija10, kadale politikengo kvaliteto thaj efektivno implementacija ka sikavel pes ande asocijacija thaj ande agenda.

Soshtar thema lendine/adoptirinde politikakere papira vash e Romengi integracija. Sajekh si von vakerdine sar ,,strategije,, vaj sar ,,planija vash akcija,, ja palem line forma kotar afirmativno akcija, ka oven sikavdine an kodo reorto. Varesave olendar ando reporto si buteder elaboririme vaverendar (so na phenela kaj si lachheder – numa si buteder detaloncar).

Ande Bosna thaj Hercegovina (BiH) si Nacionalno Akcijako Plano (2002-2006) sovo phenel vash e problemura savencar khuvel pes I romani populacija sako dzhives ande BiH, ,,bizi varesave rekomandacije vaj solucije, planija vash akcija vaj definirimi strategija, cilura vaj indikatora,,. I Kroacija lendijas/adoptuindas Nacionalno Programo vash e roma pe 2003 bersh. I ,,nekanutni Jugoslavijaki Repubika Makedonija,, thaj lako gaverno lendine/adoptirinde e ,,Strategija vash e Roma,, pe 31 januaro 2005 (pe kodi vrama lendine vi e Dekadakoro Plano vash Akcija), i Serbija panda na adoptuinda i Draft Strategija vash Romengi Integracija thaj Zuraribe, numa o Ministeriumi vash e Buchi khetane e Roma Nacional Kongresosar, Lumake Bankasar thaj Minsiteriumesar vash Manushikane Hakaja thaj Nacionalno Minoritetija kerdine preparacija pe Dekadakoro Akcijako Plano vash Romengoro bucharipe, sar kotor e Draft Strategijatar vash e romengiri Integracija. Kodo Akcijako Plano ka ovel thodino andre ano Nacionalno Akcijako Plano vash Bucharipe.

Sa kodole dokumentongo cilo – adoptirime sar Strategeije vash e Roma vaj na – si te integririne e Romen vaj te keren jekhipe sar so si sa e vavera manusha ando them. E bucharipe isi uchho than ande aagenda khetane e ekonikane zuraripasar.

O temato vash efektivno particiacija ande Romengo zuraripe pe arakhibe buchi si jekh kotar e majkontraverzno tematura. Sa e thema kerdine participacijakere mehanizmura kote so e Roma ekspertura sas akhardine te keren kooperacija e na-Romene ekspertoncar vaj gavernoskere reprezentantoncar ande bucharne grupe. Naj savaht klaro dzhi kobor i khetnutni buchi reflektirinela o gindipe ande romani komuniteta, e romane liderengo gindipe, ekspertongo thaj vaverengo. Kodo si sostar kerela pes sine negocijacije mashkar savorende thaj e ministeriumencar thaj agenijencar.

Ande Serbija thaj Montenegro, vash e draft Stretegijakoro buhljaripe sasa kerdino Stretegijako timo kotar e dujinternacionalno ekspertija thaj shtar nacionalno ekspertija thaj duj roma konsultnitija. Vaver ekspertija kotar e romani komuniteta sas akhardine kotar vrama dzhi ki vrama. O input kotar i komuniteta sas dendino pe nekobor regionalno arakhipena. Enja ekspertonge grupe sas kerdine kotar e romane komunitetura vash sako jekh sektoro kotar e Draft Strategija. Sa pe sa, totalno ane kodi buchi line than 70 manusha save kerenas buchi ando gupe.
Ande Kroacija, o Europako Konsilo sas fasilitatoro dzhikote dzhanas e vorbi mashkar e romane reprezentantura thaj e nacionalno agencije. Ande BiH sas phendino kaj ,,e Roma reprezentantura sas involvirime upral jekh baza thaj kodoleske chi kerdinas pes but,,. I strategija ande,,nekanutni Jugoslavijaki republika Makedonija,, si rezultato kotar buchi jekhe ekspertoski numa voj kerdinas buchi upral kodo so inicirinde e romane NGO.

2.2. Majzurale bucha

Ande sekcije vash bucharipe ande sa e nacionalno strategije (vaj e draftura) uchharena trin bare areje: ,,Reintegracija ande buchako marketo/pazaro,, ,,Romengo privatno bizniso/vaj korkore te arakhen penge buchi,, Treningo,, thaj e romane dzhuvljako involviribe.

Kotar e rodipena so sas kerdine dikhela pes kaj e Romengi inkluzija ande publichno/phutardine programura naj solucija ande bucharipe vash o Roma – kodo aktiviteto trubuj te dikhel pes numa sar tranzicijaki opcija sa dzhikote na kerena pes lachheder shajipena. Dejipe buchi vash e Romakotar e publichno/phutardine institucije si vaver ,,khelimata,, kotar e manusha so keren i politika, khamindoj te keren transformacija kotar naformalno aktivitetura ko formalne.

Ande area kotar ,,Privatno bizniso vash e Roma/vaj korkore te arakhen penge buchi, sas ideje kotar kreiribe/keribe centrija vash suporto gasave biznisongo thaj sa dzhi ko mikro-krediteskere programe, treningo vash bizniso thaj keribe buchi ande phuv.

Ande area kotar e ,,treningura,, sas rekomandacija te organizirinenn pes gasave treningura te shaj pali e treningo e manusha lokheder te arakhen peske buchi (te phenasande ,,nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija,,)

Varesave strategije dena buteder specifichno aktivitetura, sar te phenas 6 manusha save keren buchi ande buchakere ofisura thaj keren medijacija mashkar e romaen komunitetura thaj e autoritetura (Kroacija), te den zhutipen e manushenge so khamen te len buchate e Romen (Kroacija, Serbija), te promovirinen e buchi savi legaren e Roma (Serbija), te den suporto vash biznis projektura (Serbija) thaj recikliribaskere projektura (BiH, Kroacija).

Savaht phenela pes vash e dzhuvlengo involviribe (e dzhuvlja thaj e romnja trubuj te len pes pe sama,, vaj, ,,i Romani dzhuvli trubuj specifichno te lel pes an godi,,), bizi te ovel oeln klaro artikulacija vash e dzhuvlengere trubujimata thaj solucije.

Keribe specijalno ekonomikane/buchakere fondija si sugeririme vi kotar e Kroacijake vi kotar e Serbijakeri draft Strategija – numa e rekomandacije naj shukar/mishto formulirime.

Kana vorbisaras vash o bucharipe vash e Roma e politiken pe shtar thema si len khetanutne punktura:

    (i) I khovli pozicija e Romengi ande buchako marketo/pazaro si dikhlino kotar e duj riga (romengiri edukacija, naj len treningo) thj kotar vaver rig (tranzicija, ekonomikane pharipena thaj vaver). Gasave nakompletirime thaj bilachhe analize legaren dzhI pe gasavo gindipe: e aktivitetura dena rekomandacija te keren e Romen buteder trenirime vash e buchi numa, pe jekh vrama chi keren o sistemo te ovel ,,pasheder,, e Romenge thaj te phutrel vi gasave bucharnenge peskere vudara. (numa ande Serbija dela pes propozalo vash zakonengoro prekeribe/legislacija).
    (ii) Vi e regionen kote so trajin e roma gindisaren vaverchhane – naj referenca pe konkretno shajipena, leindoj vavera than kotar jekh them, ka phenel manush kaj validno si sa pe sa e regionija.
    (iii) E ,,Roma,, si dikhline sar homogeno grupa, sar te phenes naj diference mashkar e roamen grupe, foroskere/gaveskere Roma, diference mashkar terne thaj phure thaj vaver.
    (iv) I situacija andre hasardine/nashle manushencar bizi dokumentura, themeskere lila vaj manusha saven naj klaro statuso – si gasavi so lenge naj varesavi solucija/rekomandacija vash arakhibe buchi.
    (v) Naj seriozne evaluacija vash e trubujimata: kobor Romenge trubujj buchi pe varesavo specifichno regiono? Kobor olendar shaj te arakhen buchi ande phutardine/publichni programura? Thaj te shaj te arakhen buchi kate, kobor baro procento olendar? Savi problemeski dimenzija shaj te ovel pharuvdini kotar o them? Kobor bibuchakere manusha ka oven pal panch bersh te na astardinas o them te kerel vareso vashkodo?
    (vi) I realita kotar e kali ekonomija si astardini kotar o themnuma naj seriozno dikhlini: o nachachuno dikhebe thaj gindipe si kaj majbaro numero e Romendar si bibuchakere manusha thaj adzhikeren kotar o them vash varesavi kvalifikacija vaj prekvalifikacija. O realiteto si vavereder, baro numero murshendar vi dzhuvlendar keren buchi, numa olengi buchi si naformalno thaj fleksibilno.
    (vii) Isi jekh konfuzija vash e rola thaj kompetencija: e strategija adoptirime/lendine kotar e gavernura khamen te den rekomandacija vash e direkcije pe akcije kotar o NGO thaj na i direkcija te avel kotar o NGO thaj kotar e komunitakere trubujimata.

2.3. Obligacija te promovirinel es jekh shajipena vash e buchi – diskriminacija

Vi kodo so si sikavdini lachhi voja te del pes jekh shajipena, akseso e Romenge ande buchako marketo/pazaro thaj te eliminirinel pes i diskriminacija pe etnikano grundo, naj but aktivitetura vash i antidiskriminacija. Naj lachhi voja te anen pes neve zakonura vaj te kerel pes lachheder administrativno praktika. Naj, te phenas varesavi intencija te kerel pes jekh seriozno rodipen vash i diskriminacija so kerela pes kana e Roma roden buchi.

Ande BiH, vash kodo punkto ,,e gaverno naj responsibilita te buhljarel/zurarel thaj te del suporto vash e poitika savi ka del jekh shajiena vash arakhibe buchi,,.

Ande Kroacija, ,, o antidiskiminacijako dikhipe si varesar ladzhavutno: vi kodo so phenel pes kaj jekh kotar e avgune cilura si te eliminirelpes I diskriminacija mauj e Roma, i diskriminacija savi egzistuil si andeini teli phuchiben (egzamplo, ,,te harnjarel pes i diskriminacija so kerel i Policija mamuj e Roma,,). O problemura save sikavena pes ande buchripe iranena pes mamuj e Roma (egzamplo, e manusha save dena i buchi isi olen stereotipura mamuj e Roma thaj gindin kaj e Roma savaht phenen kaj si von diskriminirime thaj so vi te keren von naj te khamen te keren buchi,, ja palem ,,E Romen isi harno edukacijako nivelo thaj von chi khamen te len than ande treningura vash kvalifikaija vaj prekvalifikacija,,).

I strategija e ,,nekanutne Jugoslavijakere Republika Makedonijaki,, isi sasti sekcija vash ,,protekcija pe manushikane hakaja/chachipena thaj kotar e diskriminacija,, phenen kaj o them si vash gasave aktivitetija,phenen kaj olengoro zakono chi del shajipen vashdiskriminacijathaj dzha pal ko drom so phenel o UN. Numa, kote naj analize vash i diskriminacija vaj vashkodo so trubuj tekerel pes. Phenen numa kaj, ,,e Roma rovena pes kaj hacharen kaj si garaduni diskriminacija an lengo sakodzhiveseskoro dzhivdipen,, thaj kdolesar pehen buteder olengere subjektivno percepcije thaj chi sikaven e Romengiri realita. An lengi strategija isi numa duj rekomandacije so si direktno phangle e diskriminacijasar: vi e duj vash o civilno them (!) (thaj na vash e gavernoskere agencije). Kodo si: ,,o NGO te sikaven angli e themeskere organija te si varesavi diskriminacija,, thaj ,,te den zhutipen e manushenge upral save ka kerel pes diskriminacija,,. Kotar o pozitivno rig, si shajipena te kerel pes nevo anti-diskriminacijako zakono thaj te kerel pes jekh grupa (kotar o governa thaj kotar e NGO) vash ,,transparentno informacija pe diskriminacija,, thaj te kerel pes jekh timo kotar e Roma advokatura save ka legaren gasave phageripena angli i kris.

Ande Serbija thaj Montenegro e autora e Draft Strategijako identificirinena i diskriminacija sar jekh kotar e majbare problemura sostar e Roma nashti te arakhen buchi ande buchako marketo/pazaro. O dokumento akharel vash politika savi ka del jekh shajipena thaj jekh ,,efektivno anti-diskriminacijako zakono,, sar vi vash afirmativno akcija kodolesar so Roma ka len pes buchate ande Federalno, republikako, Provincijako thaj Komunako nivelo.

2.4. Indikatora/sikavipena

O dokumento kotar e ,,nekanutni Jugoslavijaki Republika Makednija,, dela propozalo vash harne thaj lunge vramakere indikatora ande shero vash bucharipe. Numa e teksto isi hiba so chi kerel identifikacija pe objektivno indikatora thaj prezentirinela e generalne cilon sar ,,indikatoren,,. Sar egzamplo: ,,te den pes buteder informacije vash shajutne buchakere thana thaj shajipena,, naj indikatoro numa si cilo. Pe kodo egzamplo indikatoro shaj te ovel i informacija kobor/sode Roma arakhline buchi kana delas pes avri gasavi informacija, vaj o numero e Romengo save so sas direktno thaj personalno kontaktirime vash e buchi si bareder, ja palem, o numero kotar e phutardine buchakere thana si ande muro/zido/fala/duvari ande ofisura kotar e buchako ofiso thaj pal kodo o numero si bareder vaj tikneder.

E Dekadakoro Akcijako Plano vash Bucharipe ande Serbija isi serija kotar bilachhe definirime indikatora: Numero e Romengo save astardine pengo obizniso pro bersh, % kotar e Roma save keren pe vaverengere privatno kompanije, numero e Romengo save arakhline buchi pali o treningo vash kvalifikacija vaj prekvalifikacija, % kotar e Roma involvirime ande kali ekonomija thaj Roma save korkore registririnde pesko bizniso (pro bersh), Roma save keren tradicionalne zanatura, thaj javera.

2.5. Implementacijakere strukture

E gavernura kerdine buteder structure (specijalno grupe, implementacijakiri thaj monitoringoskere komisije, grupe so dena godzhi) te buhljaren thaj te zuraren i implementacija e Strategijengere vash Roma. Savaht an kodola grupe isi varesave Roma lena participacija numa na but.

Ande BiH si 18 membrura ande Romano Bordo savo astardas te kerel buchi ande juli 2002 bersh.
E Borde naj varesavi specijalno komisija te kerel monitoringo pe implementacija; sa e informacije so si khedime kotar o tereno si khedime kotar e romane NGO pe volontarno grundo/baza/funda. E informacije khedime kodole dromesar si butivar nakorektno. I koordinacija mashkar e ministeriumija si nisavi.

Ande Kroacja o guverno ande marto 2004 bersh kerdas Komisija vash e Implementacijako Monitoringo pe Nacionalno Program ovash e Roma savi si kerdini kotar o Persho Ministro, sar Komisijako Prezidento, reprezentantura kotar e relevantno Ministeriumija, reprezentantura kotar e regiono Medzhumurje, foro Zagreb, nagavernoskere organizacije vash nmanushikane hakaja/chachipena, Romane konsilura thaj asocijacije. I Komisija trubuj te del raporto e Gavernoske vash e implementacija e Programaki jekhvar pro bersh upral e baza kotar e reportura kerdine kotar e individualne ministeriumija thaj vavera institucije.

I strategija e ,,nekanutne Jugoslavijake Republika Makedonijaki,, dija propozalo vash Roma Sekretarijato ande Gaverno, savo so ka kerel vi o monitoringo ande implementacija. Vavereder kotar kodo,o Nacionalno Roma Konsilo vash Inkluzija ka ovel kerdino sar menadzhmentoski grupa savi ka ovel legardini kotar Nacionalno Koordinatoro (Rom/nji) Ande Konsilo ka aven e koordinatora, shtar Minsiterija,mashkar lendi vi o Minister ovash e Buchi, reprezentantura kotar o NGO, ekspertija,politikane partije thaj lokalno autoritetija.

E Serbijaki Draft Strategija dela rekomandacija te kerel pes Federalno Koordinacijako Konsilo savo ka ovel pashe dzhi ko Federalno Minsiteriumi vash etnikane Komunitetura. O Koordinacijako Konsilo trubuj te lel reprezentaton kotar e Minsiteriumija thaj kotar o Roma Nacionalno Konsilo. O Konsilo trubuj te buhljarel e genrealno politike vash e Romengi integracija thaj zuralipe, te keren prioritetno programengere areje vash e Strategija, te koordinirinel relevatno aktivitetura ande Republika thaj te kerel legaripe ande implementacija pe republikako nivelo, te phenel so majodorig ka kerel pes pali e kontaktija e Fondesar vash Suporto te shaj te arakhen pes love vash e aktivitetura. Trubuj te kerel pes vi Roma Ofiso savo ekskluzivno ka kerel buchi upral tematura phangle e Romencar, te keren vazdipe pe kapacitetija vash treningo, phutardine informacijakere kampanje, arakhibe love thaj javer. Pe republikako nivelo trubuj te kerel pes jekh Inter-ministeriumengi Komisija pe savi ka aven e relevantno Ministerija, Roma (nominirimekotar o roma Nacionalno Konsilo) thaj kana trubuj korkorutne eksepertija sar membura ande Komisija. I Draft Strategija phenel kaj ,,e droma trubuj te oven identificirime te involvirinen reprezanton kotar e Komune ande Koisija pe permanetno funda,,. Ande kodo so ka ovel dendino kotar o Federalno Koordinacijako Konsilo, i Inter-ministerongi Komisija trubuj te kerel superviija ande Strategijaki implementacija thaj plano akcijako pe republikako nivelo.

Ande BiH thaj Kroacija varesave NGO naj bahtale e buchasar so kerel e implementacijaki grupa. E romane NGO majbut rovena pes kaj kodola grupi si formalno grupe saven naj mandato thaj nashti te producirinen pozitivno pharuvipena ande Romengi situacija. Bute kotar e gavernoskere reprezentanton save keren participacija an kodola grupe isi but javer buchi vaj naj len intereso otekeren buchi ankdola grupe. (BiH: ,,E elektirime ministerija kotar e entitetura chi aven savaht ande arakhipena thaj vi kana aven von si but pasivne,,.)

O tehikano suporto si problemo savo trubuj te dikhel pes. Naj finansijako suporto. O BiH phendas kaj naj budzheteske linije vash e buchi so kerel o roma Bordo thaj e fodura alocirimekotar e vaver rig ,,naj dost te pokinen pes numa e droma,,. Vi ande Kroacija o nanipe love si baro problemo. E Makedonijako teksto chi phenel kobor thaj sar ka finasirinel e Roma Sekretarijate thaj e Nacionalno roma Inkluzijakere Konsile. Ande Serbija o Roma Sekretarijato akana si ko-fundirime kotar e donora.

2.6/ Implementacijako progreso

Akana naj vrama te keren pes analize pe implementacija sostar varesave thema dzhi akana chi kerdine adoptacija/chi line e strategije (Serbija) thaj javera lendine e strategija numa nekobor chhon/masek angleder (,,nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija,,). Generalno dikhindoj o reportiribe vash e implementacijako progreso ka ovel but komplicirimo. E Romane organizacije rovena pes kaj khanichi naj kerdino, naj len instrumentura vash monitoringo, naj len informacije vash kodo save aktivitetura sas kerdine dzhi akak thaj pachan kaj o progreso si butlimitirimo. E Gavernura si ande pozicija te dzhanen so si kerdino, numa dzhi akak prezentirinena majbut e aktivitetura so kerel i civilno societa vaj e NGO.

Ande BiH naj rezultatura kotar e buchi so kerel o Roma Bordo, kreirimo anglal duj bersh, so shaj te dikhen pes. Ande Kroacija, jekh bersh pali e strategijaki adoptacija sas kerdine nekobor projektija vash e khera, medije, kapacitetongo vazdipe thaj edukacija, numa khanchik ande bucharipe.

2.7. Monitoringo thaj evaluacija

Ande Kroacija si kerdino specijalno Komisija vash Monitoringo thaj impementacija savi so trubuj te elaboririnel korkori peskere kriteriumija vash monitoringo. O Akciono Plano vash Bucharipe ande Serbija phenel kaj emonitoring aktivitetija ka oven kerdine kotar i Nacionalno Agencija vash Bucharipe thaj e NGO thaj ka ovel publicirimo bershesko reporto. Ande ,,nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija,, o Roma Sekretarijato ka kerel kodo numa si vi rekomandacije te kerel pes korkorutni monitoring grupa. Ande BiH e Strategija vash e Roma/Nacionalno Akcijako Pladno ,,chi phenen khanchik konkretno so shaj te del mehanizmura vash implementacija thaj vash o monitoringo,,.

But bare love si dendine dzhi akak pe Centralno thaj Teluni evropa, Balkano, sar vi pe varesave Europakere thema) pe Romane projektura thaj kodo so siklilem kodole projektondar nikana na lijem an godzhi sostar o impakto savo sas kerdino kodole projektondar nikana/fajma naj sas evaluirime. I inkluzija/nanipe adekvatno evaluacijakere mehanimija ande Romani strategija naj numa indikatoro vash kodo kaj khamela pes te lachharel pes i situacija e Romencar. I evaluacija del dumo/zhutil te identificirinen pes thaj te eliminirinen pes projektura saven anj nisavo impakto vaj naj len efekto upral e Roma thaj romane komunitetura. I evaluacija zhutil amen te identificirina thaj promovirina lachhe praktike. Thaj pe agor zhutil amen te sikava e manushenge so pokinena takse kaj lengere love si lachhe dendine avri.
Ande Kroacijaki Strategija chi phenel pes vash evaluacija. I strategija ande ,,nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija,, dela rekomandacije te involvirinen pes donora, themeskere grupi thaj e romane NGO ande evaluacijakere aktivitetura p thaj te sigurinen independence/korkorutnipe kotar e evaluatora. Kodi rekomandacija trubuj te artikulirinel pes buteder klaro. I Draft Strategija ande Serbija thaj Montenegro sas kritikuimi sostar chi phenel sar ka kerel i evaluacija vaj evaluacijako plano. Kodi (Draft) Strategija phenel numa varesave (lokalne) mehanizmura save so butivar si naefektivne... I Draft Strategija dela vi rekomandacije te keren pes independentno/korkorutne mehanizmura, leindoj kate vi e donoren, internacionalno organizacijen thaj korkorutne ekspertija.

Komunikacijakere strategije: E politike vash e roma vi majodorig naj lachhe phendine savorenge,mazhoritake, gavernongere oficijalnomanushenge thaj profesionalne grupenge. Shundol sar trubuj te ovel komunikacijakere strategije te phenel pes e mazhoritake, relevantno institucijenge thaj grupenge (manusha so den buchi, kino-bikinibaskere unije, bankara) kaj e programura vash arakhibe buchi e Romenge si but importantno. I formulacija pe kodola strategije thaj olengiri implementacija rodent e dzhanel pes sar, manushikane thaj finasijakere resorsija. E gavernura trubuj te inkorporirinen komunikacijakere strategije vash e nacionalno programija pe Roma thaj buchi, cilosar te inormirinen e manushen thaj ma te avel dzhi pe bilachhe reakcije.

Shero 3 – Nacionalno Buchripaskere Politike

3.1. Importantno anglal-kondicije vash bucharipe

3.1.1. Personalno dokumentacija

Ande Balkano baro numero Roma – buteder kotar e ilegalno mahale – si bizo personalno dokumentacija. Statistike vash kodo chi egzistuin thaj nashtit e phenel pes kobor Roma si bizo personalno dokumentija vaj dokmentija vash identifikacija. Jekh rodipen so ikerdas pes ano Belgrad kotar o OXFAM phenel kaj 39% kotar e Roma ano Belgrad naj len ID karte/personalno identifikacijakere dokumentija. Mashkar lende majbut sin ashle Roma 56% thaj te len humanitarno zhutipen trubuj lenge kodo dokumento.11

E dokumentongo nanipe paralizirinena o akseso pe servisura thaj pe bazichno manushikane hakaja/chachipena, sar so si: hakaj te elekirnes, sastipaski grizha, buchi, te les kher sar socijalno manush, hakaj te les socijalno zhutipen, vaj varekana te les humanitarno zhutipen kotar e Internacionalno Agencije thaj javera na-gavernoskere organizacije. ,,(E Roma) dikhen vi pharipena sar vi e nashle manusha te len pengere penzije. Sar egzamplo, e nashle manusha savenge pokinela pes penzija ande Serbija nashtit e len pengere penzije te si ande Montenegro,,12

Te phenas vi sostar von naj registririme ande (lokalno ) autoritetija: sostar e Roma chi den but grizha vash kodo, e autoriteton naj fleksibiliteto te dikhen shukar i situacija e andre hasardine/nashle manushencar thaj e Romencar save so dzhivdinenn an ilegalno mahale, naj len love te ppokinen kodola dokumentura, love sar so si vash e kris/sudo, ande e takse, o transporto thaj javer.13

Kodola problemura panda na phena pes phutardes, numa ande Bosna thaj Hercegovina astarde e manusha phutardes te vorbin vashkodo problemo – ki koordinacija e Minsiteriumesar vash Andrune Bucha – cilosar te keren kontaktija e lokalno autoritetoncar te harnjaren o okinibe vashkodola dokumentija. Dzhi akak naj sas rezultatura kotar kodo.

3.1.2 Etnikani senzitivno data
Ande e sa e themeske reportora o naipe specifichno kerimatar vash e Roma si reducirimo vi o fakto kaj naj adekvatno statistika pe Roma pe (na) bucharipe so shaj te len pes. Bizi etnichko senzitivno data naj specifichno kerimatar so ka ovel dizajnirimi. Si zurali rekomandacija kaj o soduj, e Romane komune thaj lenge reprezentatora vi o gavernoske institucie trubuj te arakhen drom sar te keden akala informacie.

3.1.3 Edukaciaki (pre)kvalifikacija

Ande e regiono i Romani populacija sikavela pes sar populacija kola isi majtikno nivelo kotar e edukacija thaj o baro numero kotar e ikljovipe kotar e edukacija si bari, specijalno ande e mashkarutni shkola. Akaja buchi si ande e sa e thema ande e thema thaj si telal e dikipe-kotar e so duj riga kotar e gaverno vi kotar e Romani populacija –thaj si pakhiv kaj ande e bersha so aven o numero kotar e educirime manusha ka ovel pasheder vaj khetane egalno e madzhoritetaja ande e thema.
Kodoleske si zurali rekomandacija vash e vokaciono treningora vaj (pre) kvalifikacijake treningora te oven kerde, thaj von te oven putarde e Romane populacijake. Si specifichno trubuimatar oficijalno prepinzharipe vash e dujto shansa vash e edukacija vash e Roma te del lenge te agorisaren i elementarno vi/vaj mashkarutni edukacija palik i vrama so nakli ande e lengo trajo.

3.1.4 Diskriminacija
I diskriminacija vi i edukacija si vakerde sar majbari opstrukcija khana adzhikerela pes buchi. I diskriminacija nashti numa simplo te ovel chudime sar ‘’afirmativno akcija’’sar ‘’pozitivno diskriminacija’’-akava anela na lachipe ande e sasti Romani komuna. Si vakerdo, sar jekh kotar e ’’riziko’’vaj ’’ prikondicie’’vash e Romengo bucharipe, numa detalno si phendino ande e Kotor 5.

3.2 Bucharipaske Politike ande regiono

Kroacija

I glavno karakteristika pe buchako marketo ande e Kroacija si: drastichno peripe kotar i produkcija ande e themesko sektoro, baro numero kotar e bankroto e kompaniengo, ucho levelo kotar e nabucharne tari vrama so sas registririmi (1952), cikno numero kotar e chuche bucharne thana ande e formalno ekonomija e simultano bajrovipaja ande e kali ekonomija, sezonsko bucharipa (buteder kotar e 75%) thaj ande e edukaciako sistemo (deipe kvalifikacije) so na trbuj pe moderno marketeski ekonomija.14

Nacionalno bucharipaske politike vi vaver relevantno politike ande e bucharipaski area

Ande e nakhle reportora15, e Europaki Komisija dikhlas kaj, e Kroacijaki buchikeripaski Politika isi la nekobor aktivno kerimatar vash o bucharipe… implementirime kotar e buchakere servisora.”

Odoleske ande e 2002 bersh o gaverno kerdas introdukcija pe Butikeripasko Promociako Programo16duje subprogramoncar: vash e agorisarde univerziteteske manusha so si terneder kotar e 27, vash e varesave kvalifikuime buchara so kerena buchi bizi eksperiensa, vash e manusha so naj len buchi panle lengere bershencar, butikeripe e eksperiansar, vaj kvalifikacijaja (Sikljovindoj i buchi, kotar e savoren) vash e phureder manusha so silen bucharipaski eksperienca, vash e manusha so si kovle sastipasar, thaj e maripaske veterana vi lenge familienge membrora. O subprogramo Sikavela pes i buchi kotar e savore si praktichno relevantno vash e nekobor kotora kotar e Romani populacija so naj len buchi, thaj na dingas o adzhikerde rezultatija. Jekh kotar e glavno problemora kotar e akaja kolekcija si e kerimata si kaj naj specifichno kerimata kasko ciljo si pe lungeder nabucharipe, o gafo sas prepindzhardo kotar e Europaki Komisija17.
Vi trujal akala ,,aktivno bucharipaske programora,, pe agor dikela upre tele buvli te bajrovel o bucharipe ande e sakojekh area, numa buteder adzhikerel pes kotar e drafto Nacionalno Akciako Plano vash e Bucharipa. Akava trubuj te vazdel o kapaciteto vash e dataki kolekcija, analize, monitoring vi evaluacija kotar e diferentno programora. Si firme thaj autoritetija so dije piri vorba kaj e Romengo bucharipe si buchi so ka avel inkorporimi ande e drafto kotar e Nacionalno Akciako Plano vash e Bucharipe angleder te ovel khedimo anglal o gaverno.18

Si duj specifichno programora lendine/adoptuime kotar e gaverno kasko fokuso si save si e opstrukcije ande e ,,bucharipe,, pe ,,specifichno grupe,, o Programo te Marel pes Mamuj o chororipe vi i Socijalno Eksluzija19 kasko fokuso si pe ,,khovle grupe,, pe lungo vramako nabucharipe, romnjen, phureder bucharnen, terne manushen so silen tikno levelo kotar e edukacija (E Roma naj prepindzharde sar ,,khovli grupa,, kotar e akava programo) vi o Nacionalno Akciako Plano vash e terne Manusha, adoptuimo ande e 2003, kote e terne Roma si chuvde, thaj si vakerdine sar manusha so aven kotar e nacionalno minoritetija, silen pharo socialno statuto, ucho nivelo kotar e socijalno ekskluzija vi numa 10% agorisardi elementarno shkola. Gindinela pes kaj akava Programo ka kerel sigurno i integracija e terne Romengi pe Kroaciako Bucharno Marketo.

Bosna thaj i Hercegovina

Palik e maripaski destrukcija vi paralelno dzhaipaski privatizacija ande e post-maripaski tranziciono periodo, panle themeske fabrike , vaj firmi so kerena buchi e ekstremno telune kapaciteteja. Naipe dost investicije vi legalno sistemo thaj vi introdukcija ande e Europaki Unija (EU) stndardora astarena eficientno produkcija vi marketingo ande e agrokulturako sektoro. Sar hiba taro sa adava, buteder kotar e 1/3 kotar e marketeski zoreski populacija naj la buchi, bizi adala so ,,adzhikerena pe lista,, thaj vaver kategorija. Buteder kotar e 1/3 kotar e buchara naj len sigurno buti.

Nacionalno butikeripaske politike vi vaver relevantno politike ande e butikeripaski areja

Pe akava momento Bosna thaj i Hercegovina na kerdas Nacionalno Buchaki Strategija vaj Akcijako Plano. O akarde ,,aktivno butikeripaske kerimata,, naj pakhivale ande e Buchake Agencije. Sar te si achovela pe Buchakere Agencije so von ka implementirinen, save kerimatar vaj ka dzhan vi dureder numa te keren registracija e manushenge kas naj buchi.
E butikeripaske Agencien naj specifichno Programora vash e Roma vaj khovle grupi, numa varesave buchenge Agencije vazdije programora vash e korkorutno bucharipe. Von dena kreditora vash e korkorutno bucharipe kotar e 10,000 Euro vash e jekh kreirimo bucharno than. O intereso si lacho 4%-thaj si grejs periodo kotar e jekh bersh. Sako jekh so shaj te del garancija kaj ka irinel palpale e love shaj te prel rodipen vash e gasavo kredito.
E Roma nashtit e peren I aplikacija soske nashtit e peren i kriteria. O gaverno na manglas te del vast thaj na dijas garancije specifichno e Romenge. E Romane NGO naj sas informirime vash e akala kreditno programe so si implemintirime kotar e Butikeripaske Agencije, save so si buti-pe rig vaj vaver butikeripaske-kreacijake programora (publichno butikeripe). Shaj te gindil pes kaj e Butikeripaske Agencije na kerde implementacija pe akala programora ande e relacija e lokalno komunasar vaj vavere aktorencar naj sas zuralo partnership pe lokalno levelo, so ka kerel sigurno o ko-finansiripe kotar e lokalno resoreske programora. Na pro-aktivno resljaripe si lendino te chivel andre e specifichno kovle grupi, thaj e Roma si korkore.
E gaverno kotar e BiH naj eksperienca te kreirinel kondicije vash e bucharipe vi frekfentno te chivel peski rolja te arakel buchi buteder manushenge, palik adava te kreirinel trujalipe so ka del atrakcija e lokalno vi e avrune investitorenge, deindoj bucharipaske shaipena. Te phenas IRS o glavno bucharipe si dendino ande e publichno administraciake institucie.

Serbija

O butikeripasko marketo sip e kolapso, palik o periodo kotar e sankcie (buteder kotar e 10 bersh), i generalno ekonomikani kriza so o gaverno na dijas investicije ande e themeske fabriki. Sar hiba kotar e sa adava akak si ,,falichno bucharipe,, kerdino sar deipe vokansija te dzhan peske khere soske naj buchi, thaj o ,,tehnichko bareder numero,, so trubuj te ikljove avrijal kotar e buchi. E butikeripaski zor si nasvali vash peske ciljora sar vi e edukaciono sistemo so na kerela preparacija e terne manushenge vash e avutne bucharne thana, thaj i shkola si autokratichno akademichno drom thaj na than so ka del praktichno kvalitetija.

Nacionalno butikeripaske politike vi vaver relevantno politike ande e butikeripaski area
Naj Nacionalno Butikeripaski Strategija ande e Serbija, numa i evaluacija pe bucharipaske politike shaj te aven kerdine trujal e rodipen ande e buchako zakono vi leski implementacija.
Ande e Julo 2003 bersh o nevo Zakono vash o bucharipe vi Protekcija ande e Kejso kotar e Nabucharipe sas adoptuimo ande e (Oficijalno Gazeta kotar RS 71/2003) so dela introdukcija pe neve kerimatar, save so si, institutionalizacija pe ,,aktivno buchake politike,, (artiklo 9). Akava si ande e relacija e specijalno programaja vi kerimatar kote, o inter aliako, prioriteto si dendino pe: nashle manusha vi IDP, manusha kotar e etnichko minoritetija kasko procento si but ucho (vakerdo kotar e autoro), o bucharipe thaj o profesionalno rehabilitacija kotar e manusha so silen kovlo sastipe, bucharipe e romnengo vi korkorutno bucharipe (Artiko 31). O programo pe ,,aktivno butikeripaske politike,, sar o zakono vakerel trubuj te aven adoptuime kotar e gaverno.,, Thaj e Butikeripaske Nacionalno Strategije si ande e progreso ande e (2004).

Ande e khetanutno ,,aktivno butikeripaske politike, e gavernoske provizije vi lokalno autoritetengo si publichno akharipa te kheden pes e proektoske propozalura so ka oven finansirime kotar e Nacionalno Butikeripaskere Agenciengo budzheto vaj donacie. (9Artiklo 32 vi 33).
Varesave kerimatar vakerde ande e zakono si progresivno thaj lengi dureder aplikacija si telal o anav generalno Akto kotar e Nacionalno Butikeripaske Agencije-
O Artiklo 34 kotar e vakerdo Zakono vi o Artiklo 57 kotar e Regulacije vi Kondicie vi Procedure kotar e perdipe pe Manushengero chachipasar Khon Rodela Buchi (Oficijalno Gazeta kotar e RS 61/2004) vakerela kaj o manusha so dena buchi e manushenge so si jekh kotar e akala kategorije vakerde ande e artiklo 31 kotar o Zakono (nashle manusha IDP, manusha so si kovle sastipaja, bucharipe e manushenge kotar e minoritetija kasko procento pe na bucharipa si but ucho) si len chachipe pe subsidno bucha sar sastipaski vi socijalno protekcija vi penziako seguriteto.
Dureder, Regulacije pe Procedure vash e sasto Resljaripe e chachipengo vash e Subsidno korkorutno bucharipe (Oficijalno Gazeta kotar e RS 07/2004) vi o publichno akaripe kotar e Ministeriumo vash e Bucharipe, vi Socijalno Politika vash e subsidora vash akala kategorije kotar e manusha kas naj buchi, numa chi vakerel ,,manusha so avena kotar e etnichko minoritetija kasko procento si but ucho,,reliatirmo e Romencar.

Buteder kotar e Roma si korkoribucharne ande e informalno ekonomija thaj te naj zhutime von nashti te adaptirinen pes pe avutni legalizacija ande e ekonomija (formalno marketo), vaj naj te ovel shaipen te keren pesko ,,bizniso,, vi te dzhiven dive palik o dive kotar ,,e formalno ekonomija,,.
Kodoleske e autoritetija trubuj te alocirinen specijalno love kotar e subsidora vash e korkorutno-bucharipe pe Roma sar specifichno kategorija e ,,manushengi so avena kotar e etnichko minoritetija thaj kasko procento kotar e manusha so na kerena buchi si but uchi,,.

Sar te si o publichno akharipa kotar e Ministeriumo vash e Bucharipe vi Socijalno Politike pe aktivno bucharipaske politikake ka zhutin e,,korkorutno bucharipe trujal o keripe pe SME kompanie, agrokulturno firmi, bolti vi vaver bizniseske koperacije,,. Sar te si vash e jekh biznis ideja numa jekh manush shaj te resljarel suporto. Te phenas te pandzh bizi buchi manusha mangena te putren bolta vash e maro khetane, numa jekh manush ka resljarel o subsido vash e mareski bolta. Kodoleske e autoriteija trubuj te den vast pe kooperacije e nabucharnenge te resljaren buteder love ande e gasave kejsora.

Montenegro
Sar vi ande e vavera thema ande e regiono vi o Montengro crdela kotar e konfliktno periodo, ande e kombinacija e tranzicijaja so reflektuirel pes ande e marketeski ekonomija. i privatizacija ande e but gavernoske fabriki vazdijas o levelo kotar e na-bucharipe.
Nacionalno bucharipaski politika vi vaver politike ande e area kotar e bucharipe
Ande e Montenegro naj specifichno Strategija vash e Romani populacija, vi e Bucharipaske Strategije vash e kovle grupi naj vazdime. Sar te si O Zakono ande e Montenegro prepindzharel e ,,Aktivno Bucharipaske Politike ,,(AEP) definirime ande e Artiklo 24, so definirinela e kerimatar te kerel pes stimulacija te phraven pes neve bucharne thana. Bibahtake e specifichno cilno grupe naj definirime. Palik o EC Stabiliteto vi Associjako Reporto (2004),,. O legalno frejmo (vash e bucharenge chachipena) si lacheder (…) trujal o adoptuimo nevo bucharipasko zakono. (..) Sar te si i implementacija pe legislacija si sakana phari.20 O Artikl 25 phenela o chachipen pe inkluzija kotar e akava programo pe na-bucharne manusha, bucharne manusha so silen skurto buchaki vrama vi manusha kaski buchi si kotar e tehnologija, ekonomija vaj organizaciono paruvipena, so ka oven.,,(pashe vramake buchara vi tehnologijake ,,surpulsora). O Artiklo 26 dela lista kotar e kerimatar pe ,,Aktivno Butikeripaske Politike,,.
E Roma naj vakerde ande e specijalno kategorije ande e akala kategorije vaj o zakono korkori peske. E Dekadake Akciake Planora pe Bucharipe si adoptuime kotar e Montenegresko gaverno (2005) thaj si pakivalipe kaj e Akciake Planora ka phanden o gafo vi ka keren implementacija pe adekvatno butikeripaske kerimatar vash e Roma, sar vi ka oven inkorpririme e Akciono Planora eventualno ande e Nacionalno Butikeripaske Strategije.

Nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija
I ekonomikani rekonstrukcija ande e nakle desh bersh andas na sigurno buchi, but hasarde panle bucharne thana vi sa adava anga baro procento kotar e na-bucharipa: Sar so phenela o Marketesko Rodipa, ande e Aprilo 2003 sas 37% kotar e buchipaski zor, so vakerela kaj jekh kotar e trin manusha shaj te kerel buchi, a vavera len participacija ande e kali ekonomija.
Palik adava o gaverno na kerdas analize pe butikeripaski situacija pe Roma vaj te kerel evaluacija pe diferentno butikeripaske kerimatar pe buteder khovle grupe ande e them.21Akava si generalno konsesus kaj e Romen isi pharipena ande e bucharipe, numa e autoritetija kerde hiba, te keren formulacija vi vavresavi koherentno politika ande e akaja area. O UNDP-sko reporto adzhikerela pest e del detalno informacija vi te kreirinel baza vash e politikako kheripe. I Romani Dekada si inicijativa thaj olatar adzhikerel pest e del shaipen vash e diskusija vi vazdipe pe butikeripaske politike.

Nacionalno butikeripaske politike vi vaver relevantno politike ande e area kotar e bucharipe

I Nacionalno Butikeripaski Politika: O institucionalno frejmo vash e adoptcija vi implementacija pe bucharipaske politike ande Makedonija si akana ande e vazdipasko proceso (2004).

O gaverno adoptuindas/lendinas pe 2004 bersh Nacionalno Akcijako Plano vash Bucharipe (pe majodorutno teksto ,,o Plano,,). O Plano sas kerdino e tehnikane asistencijasar kotar e Europaki Unija savi dendas 2.5 milionija Eura CARDS programake te astarel i Europaki Agencija vash Rekonstrukcija (EAR). Avrijal kotar i kontribucija vash politikako buhljaripe, o EAR programo ka zurarel vi e Nacionalno Ofisura vash Buchi thaj oleskere 30 ofison ka ternirinel olengere manushen vash kodo sar te keren lachheder servisura ande buchako marketo/pazaro vash e bibuchakere manusha thaj sar te del avri informacije vash shajutne buchakere thana.

Leindoj e cilura an gindo kodo programo shaj te ovel lachho mehanizmo vash kodo te legarel angle e Romengo arakhibe buchi khetane e nacionalno politikasar. Bibahtake kote naj sas kontakto thaj naj sas formalno konsultacijako proceso mashkar e romane organizacije thaj o gaverno pe vrama/periodo kana sas kerdino o Nacionalno Akcijako Plano. Te phenas vi kodo so nijekh Roma ande pilot thaj mikro projektura save sas kerdine ko 2004 bersh.

Aktivitetura vash bucharipasko promoviripe

Pe nakhli vrama/periodo o gaverno lendinas/adoptuindas lachho numero22 kotar e aktivno bucharipe numa o numero ktoar e bibuchakere manusha bajrolas vi majodorig.23 Mashkar e aktivitetura save sas implementirime kotar o Ofiso vash Bucharipe si vi nekobor so si lachhe thaj shukar dikhline kotar e Roma save so rodenas buchi: ,,socijalno infrastruktura,, projekto savo khamelas te lachharel i komunalno infrastruktura kodolesar so lelas nakvalificirime manushen pe buchi jekhe vramake thaj dejindor olenge treningura; ,,Suporto vash arakhibe buchi e ternenge ande tumari komuniteta,, projekto savo so delas buchi bibuchakere manushenge kotar 18 dzhI pe 30 bersh, ,,preparacija vash e buchi,, so delas profesionalno konsultacija e ternenge, organiziribe kooperacija e manushencar so dena buchi thaj keripe lachhi selekcija mashkar e kandidatura save sas pe prekvalifikacijakere kursora/treningura. Bibahtaka e Biro/Ofise vash Bucharipe naj sas mehanizmo vash monitoringo thaj evaluacija pe impakto kotar kdola aktivitetura pe etnikane grupe sostar i ,,nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija,, si senzitivno pe etnikane phuchipena. O Biro kerdas vi khedipe kotar e informacije vash e buchakoro mobiliteto, bibucharipe thaj migracija, bucharipaskere planija thaj programija, numa sostar e etnicitetija sas ignoririme, nashti sas te kerel pes specifichno politika pe etnikane vaj dukhavdine grupi.

Vaver inicijativa so trubujas te stopuil o bibucharipe sas anipe nevo Zakono vash bucharipe, dzhandino vi sar Brankosko zakono24 savo so dijas financijalno lachhipen/bonuso25 vash e privatno biznismenura. Varesave olendar line kodo lachhipe katar e sistemo thaj dine neve buchake thana e manushenge, numa generalno dikhindoj e rezultatura naj sas bare26 thaj ktoa naj sas varesavi shansa e Romenge.27

3.3. Klidaripena/konkluzije
Bute themen naj lachhe kerdini Strategija vash Bucharipe. Kodoleske panda si shajipena vash o gaverno thaj e Roma te diskutirinen kodo thaj te thoven ande Nacionalno Bucharipaski Strategija. Jekh instrumento shaj te ovel lachhi kooperacija e Dekadasar vash Bucharipe thaj trujal e mediumija te kerel pes vi Bucharipaski Politika.

4. E Romane Dekadaki Inkluzija

4.1 Bucharipaske Akciake Planora

I inicijativa vash e Romani Dekadaki Inkluzija barilas kotar e konferencija ”E Roma ande e buvli Europa: Challenges for the Future, ‘’ astardini kotar e Ungrikoskere gavernostar ande e Juno 2003 bersh. I konferencija sas organizirimi kotar e Putardo Societako Instituto, Lumaki Banka, vi e Europakere Komisijasar, zhutipasar kotar e UNDP, Vazdipaski Banka kotar e Europako Konsilo vi gavernosar kotar e Finlanda thaj [vedo. Pe ucho konferenciako levelo, lele than e Ministersko Premieorora, vaj olengere reprezentatora, kotar e 8 thema-Bugarija, Kroacija, Chehiko Republika, Ungriko, Makedonija, Romanija, Serbija thaj Montenegro, vi i Slovakia, von dende politichko obligacija kaj ka panden o gafo ande e sociala vi e dzhivdipaskere kondicii mashkar e Roma vi e na-Roma thaj ka phagen o cirkluso pe chororipe vi i eksluzija/izolacija.28

I Dekada ka dzhal kotar e 2005 bersh dzhi ko 2015. O ciljo si te ispidel pes thaj pharuvel pes sigate i Romengi socijalno inkluzija thaj olengero ekonomikano statuso.

Kroacija

I Kroacija kerdas Nacionalno Programa e Romenge(Strategija vash e Romengi Integracija). Khana e gavernora lije decizija te len kotor ande e Dekada vakerde kaj i Dekada vi e strategije ande e Ministeriumora trubuj te aven panle e so duj inicijativencar. O Akciako Plano vash e Bucharipe si indentichno e Nacionalno Programea. Andre naj fiksirime e budzheteske linije pe aktivitera, pe lungo thaj e skurto termino. O akanutno ciljo angleder te kerel pes o bershesko plano thaj te del pes adekvatno budzheto kotar e Ministeriumo vash e Finansie. Akava trubuj te dikhel pest pe akava bersh save si e planora so dena zurali obligacija e gavernongi pe Romengi eksluzija ande e avutne desh bersh.

Bosna thaj Hercegovina
Akava them na lela kotor ande e Romengi Dekadaki Inkluzijaki inicijativa.
i preparacija pe Akciakere Planora vash e Bucharipe ande e Serbija thaj o Montenegro sine kerdine gidijal.

Serbija
Ande e Serbija o Romano Sekretarijato sas legarutno te organizirinel bucharne grupe vash e prioritetne arei vash e Akcione Planora. E bucharne grupa isi duj reprezentatora kotar e Ministeriumo vash Sociala, Bucharipe vi Socijalne Politike vi Roma – kaski ekspertiza avela but kompentetno. E aktivitetora vash o bucharipe so kerdas e Konsilo e Evropako sas kerdine ki jekh thaj jekh drumo e Dekadakere bucharne grupasar pe Bucharipe thaj o rezultato si kaj buteder taro o rekomandacie kotar e Themeskoro report ovash e Romengo Aksesko ko Bucharipe ande e Serbija thaj Montentegro sas chuvde ande e Akciono Planora vash e Romengo bucharipe. E Serbijako gaverno adoptuisardas/lijas e Akciake Planora so si but komprehensivno/buvle, kerdas alokacije ande e budzeto, thaj strukturalno pharuvipen ande e Bucharipaski legislacija.
Montenegro
Ande e Montenegro e Akciono Planora sas vazdime ande e bucharne grupe organizirime kotar e Ministeriumo vash e Avrune bucha. O levelo kotar e gavernoski ekspertiza sine ucheder kotar e Serbija, numa e Romengi reprezentacija sine limitirimi. E kalkulacije kotar e Akciake Planora si kaj e politike vi i legislative ka oven adoptuime/lende ande e 2008 bersh, thaj pe kodi vrama ka ovel adoptuimi vi o Zakono pe Minoritetija vi relevantno antidiskriminacijaki legislative. Trubuj te ovel dzhando kaj i Serbija thaj o Montenegro na len Strategija e Romenge, so kerela e Akciono Planora bareder thaj legarena importantno bucha.
Romani Dekada legarela buteder bare vi importantno bucha.
O Akciako Plano vash e Romengo bucharipe definirinel duj nivelora, preparaciono faza vi implementaciono faza. I preparaciono faza lela fokuso pe registriripe pe numero e Romengo so na keren buchi te den klaro kobor akava problemo si baro. Ande e dujto faza e bucharipaske projektora ka oven telal i preparacija vi implementacija so ka anel e Romenge benifito. Vash e kategorija vakerdini sar “manusha so phareste araken buchi” lungo vramake-terminsko programora ka oven vazdime te den asistencija e opstrukcienge ande e adzhukeripen vash e buchi sar mediacija (akava si but love). I idea so si prezentirimi ande e Montegrakiako Akciako Plano vash e Romengo bucharipe si impresivno thaj lache planirimi, sar te si o planirimo budzheto naj realno e chachutne pokimosa thaj propozicijasar. Vi kodo sikavel pes kaj numa i persho faza kotar e Akciake Planora si kerdine but konkretno, dzhi kote i dujto faza si vakerdini ande e teksto bizi indikatora thaj sikavela pes buteder sar rekomandacija , a na obligacija. Vi palik adava so o Akciako Plano si buvlo si klaro kaj trubuj varesave elaboracije, specijalno ande e dujto faza: klaro definirime aktivitetora e indikatorencar vi budzetsko- liniencar.
O Akciako Plano vash e Romengo bucharipe, ande e drafto si akseptuimo kotar e Montenegrosko gaverno vash e Romani Dekada (2005-2015) thaj shaj te dikhel pes sar startno punkto te adresirinel e Romengero bucharipe. Trubuj te phenel pes kaj akava Akciako Plano trubuj te ovel elaborimo ande e sasti Strategija e funkcionalno implementaciono mehanizmoncar, te resljarel o adekvatno efekto. Si les rekomandacija kaj o gaverno khetane e Romencar, internacionalno NGO-encar ka resljarel pesko golo.
‘’Nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija
E Premiero dijas manushe kotar e Ministeriumo vash e Socijalno bucha te ovel koordinatoro pe sa aktivitetora kotar e Romani Dekada. I Komisija so kerdas buti upral e Akciono Planora si kerdini kotar e 6 representatora kotar e Ministeriumora, 4 kotar e NGO (edukacija, bucharipe, sastipe vi kher), o sherutno kotar e komuna [uto Orizari, jekh manush kotar e politichko partija, jekh kotar e Nacionalno Bucharipasko Biro, jekh manush kotar e OSI, UNDP vi EAR. E Akciono Planora adoptuime kotar e gavermento si buteder buvle, naj len budzeto pe aktiviteora vaj e aktivitetora si kolektivno. Akala tematora ka oven adresirime: paruvipe e informaciengo vash e bucharipaske bucha, (re) kvalifikacija vi vaj rodimo edukacijako nivelo vash o bucharipe, bizniseski registracija, proporcionalno reprezentacija e Romengi ande e gavernoske institucije, vi kerimatar te zhutin e Romen pe transformacija kotar e informalno ko formalno ekonomija. E Akciake Planora muken than te kerel pes vi pe fokuso vash e neve prioritetne arei.
O gaverno kana ka adoptuil e Dekadake Akciake Planora ka adoptuil vi e Nacionalno Strategija vash e Roma. Akava si koperhensivno dokumento, kotar e sa arei, thaj na numa e arei so si ucharde e Dekadasar.’’29

4.2. Fondora vash e Dekada

Ande e buteder kotar e Akciake Planora e budzhetora naj kalkulirime vaj formulirime khon si o “donoro”. Akava kerela e orginalno obligacije kotar e relevantno gavernora cereder zurale. Trubuj te hacharel pes kaj e Dekadaki Inicijativa naj (nevo) arakhlo mehanizmi. E finasisko zhutipen vash e implementacija kotar e nacionalno akciono planora trubuj te aven kotar e relokacija pe resorora so egzustuin ande e nacionalno budzhetora , e arakle instrumentora kotar e mulitinacionalno, internacionalno vi bileteralno donora. E relevantno gavernora si phuchle te den vaj ulaven budzheto zhutipen kotar e Lumaki Banka. Akava Lumako Bankako suporto trubuj te producirinel buteder EU vi bilateralno love. Te shaj te kerel pes kalkulacija shaj li e Akciono Planora te aven suksesivno trubuj e gavernora te len finansisko obligacija upral peste.

Si kerdine Fondora vash e implementacija pe Edukaciake Akciake Planora. Pe donatorsko konferencija ande e Pariz (pe agor kotar e 2004 bersh) si khedime 42 milionora dolara.

5. Diskriminacija ande e akseso pe bucharipe vi pe bucharno than

5.1. Legalno provizije

Kana ka dikes e legalno protekcije mamuj e diskriminacija diklas pes kaj sis a mishto ande e regiono. Sar zakono e internacionalno vi e regionalno manushikane chachipaskere kontraktija si ratifikuime vi integririme ande e kherutni legislacija. I konstitucija na dela diskriminacija ande e sa arei thaj vi ande e bucharipe.

Num ate keres studija ka dikes kaj i legislativno butikeripaski struktura si na adekvatno. Nijekh kotar e themeskere studie adoptuisardas o specifichno anti-diskriminaciono zakono. Kriminalno signalora vakerena kaj isi diskriminacija, numa gasave artiklija nikana na sikades pes ande e praktika.

E bucharipaske zakoneskere provizije naj dost. E regulacije reletirime pe afirmativno akcije si kontradiktorno. O zakono pe minoritetija (si adoptuime pe sa e thema, numa na ande e Montenegro, lengo plano sit e keren kodo ande e 2008 pe republichko nivelo vi i Nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija’’) dela varesave butikeripaske structure vash e buteder egalno participacija ande e minoritetenge bucharipe, thaj pe dureder implementacija lela grizha kaj si than i situacija te lacharel pes. Dureder ande e institucionalno struktura, naj specijalno anti-diskriminaciako organo thaj Ombudsmaneski institucija (kote so von egzistuin) save naj dizajnirime te kompletirinen adekvatno peske anti-diskriminaciake bucha.

Sa kotar e akala thema rodena te aven membrora ande e Europaki Unija, thaj kodoleske von musaj akak vaj dureder te anen ande e harmonizacija lengi legislative ande e sa e arei, chuvindoj andre vi i anti-diskriminacija. Si pakiv kaj i generalno protekcija e minoritetengi vi e Romengi astarela i politichko kriterija vash e akcesija.
O bucharipe si jekh kotar e maj importantno integracija vash e integracija, vi eliminacija kotar e diskriminacijake praktike thaj si vazhno ande e lacharipe e Romengo e Roma te resljaren e butikeripasko marketo. Telal e akala kondicie, si kristalno vuzho vash e keripaske praktike pe dizajno vi implementacija mamuj i diskriminacija pe buchi si lengo akanutno intereso ande e lenge thema.

Pe politike so amen dikas naj numa simplo antidiskriminaciono politike-trubuj te pharuven pes e generalno antidiskriminaciono kerimata (adopcija pe anti-diskriminacionake zakonosar, organora, finansie) e specifichno kerimatar ande e area kotar e bucharipe: dikipe pe relevantno konstitucie, buchi vi kriminalno zakoneske provizije, zuraripe pe specifichno mehanizmora (te zuralel pes o kapaciteto pe bucharipaske ofisora so ka keren buchi pe diskriminacija, sar te zhutin e bucharen upral kaste si kerdini diskriminacija savi akciuja te len, te zuralel pes e inspektorengi butikeripa), te den pes akciako kurso (kodeksora vash e buchara, selekciono criteria vash e publichno butikeripaske programora, te keden pes informacije ande e informaciako centro, trujal kaste ka dikel pes e kerdini diskriminacija thaj savo si o impakto kotar e antidiskriminacijake kerimatar. Trubuj te lel pes telal i sama pe historikane paripena ande e Romane komune thaj te anel pes ande e praktika e egaliteto trujal e afirmativno akcija.

5.2 Afirmativno Akcija

E oficijalno resljaripe pe afirmativno akcija ande e regiono si vi akak konfuzija vi si dikindi sar kontradikcija mashkar e legalno regulacije vi gindipe ande e chachuno dzhivdipe.

O chaptero pe Manushikane vi Minoritetenge chachipena ande e Civilno slobodija ande e Themeski Unija kotar e Serbija vi Montenegro dela specijalno kerimatar so trubuj te resljarel pes o egaliteto, adekvatno protekcija vi progreso kotar o manush vaj grupa, kerindoj shaipen savore olenge jekh thaj jekh te resljaren pesko manushikano vi minoritetengo chachipen telal o egalno kondicie, shaj te oven lendine pe jekhe vramake baza dzhI kote o resljaripe pe ciljora so von lije. (art. 3) vi regulacije, kerimatar vi akcije save von mangle te keren sigurno pesko chachipen, peske manushenge, nacionalno minoritetenge, khana von si ande e naadekvatno pozicija, te del pes lenge shaipen te resljaren sa peske chachipena telal e egalno kondicie, von na trubuj te oven diskrimirime. (art. 49).

E Srbijaki konstitucija mekhela avrijal i afirmativno akcija. E Serbijako Butikeripasko zakono lijas o pozitivno diskriminaciako te avel pasheder te del “e etnichko minoritetenge prioriteto kote so o bucharipasko procento si bareder.” O Federalno zakono pe Protekcija e chachipena vi slobodija pe Nacionalno Minoritetija kerela direktno relacija e afirmativno akcijasa sar benifito e Romenge: “e autoriteija ka den o legalno akto vi ka len kerimatar …ciljosar te lacharen i pozicija e manushengi so si kotar e Romano nacionalno minoriteti.”

E Monentegresko legalno fremo si dikhlo sar kontradiktorno: e republikaki konstitucija na dela afirmativno akcija numa rodela proporcionalno reprezentacija pe nacionalno vi etnichko grupe ande e publichno serviso, themeskere autoritetija vi lokalno gaverno (art. 73). Ande e butikeripasko zakono naj regulirimo i afirmativno akcija. O kriminalno kodo dela kazna upreder kotar o trin panlipe.30 O Zakono pe Civilno bucharno vi Publichno oficialo na dela phageripe vaj privilegie bazirime upral e politichko, etnichko, rasako vaj religiozno grundo. E gavernora lije e Akciono Planora vash e Romengo bucharipe ande e Romengi Dekadaki Inkluzija (2005-2015) so si numa afirmativno kerimatar.

Simularno kontradikcija egzistuil vi ande e Bosna thaj Herzegovina (BiH): i diskriminacija si ilegalno vi o them dela obligacije te kerel sigurno o egaliteto, o kriminalno zakono vazdela o so duj, i prohibicija thaj i kompenzacija kotar e interalia pe etnikani vaj rasako grundo.

Artiklo 183- BiH Doshalipasko Kodo; “Te si vareko bazirimo upral i diferencija pe etnikumo, rasa, koloro, religija, politichko vaj vaver gindipe, mursh vaj dzhuvli, chhib, edukacija, socijalno pozicija vaj socijalno avipen, thaj leske chachipena si crdime vaj si telal i opstrukcija, thaj si phagavde telal o zakono vaj varesavo internacionalno kontrakto vaj te vareko vaver upral i diferencija dela e themutneske nachachuni privilegija vaj kompenzacija, vov ka ovel doshalo thaj panlo kotar e trin masek dzhi pe panch bersh.”

Gindil pes kaj akala vorbi so si vakerde ande e artiklo dena varesavi fleksibilnost soske na sakotar e privilegie vaj kompenzacije pe protektirimo grundo si prohibirime/ilegalno numa kodola si “na arakle.” Numa, shaj te marel pes kaj i pozitivno diskriminacija si chachuni vi thaj naj jekeste e art. 183.

Sar sa e vaver gavernora ande e regiono, “e Nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija” sikadas volja te adoptuil I nacionalno strategija e Romenge, so si afirmativno akciono politika.31 O dokumento vakerela korkori peske: “Romani Strategija ande e “Nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija” trubuj te avel dikindi sar dokumento so reprezentirinela afirmativno akcija.” I Strategija vakerela ”mirno” koegzistencija vi integracija...trubuj te del pes kotar… Afirmacija pe pozitivno diskriminacijako resljaripe thaj dureder dzhala pe rekomandacije ande e pozitivno diskriminacija vash e bucharipe e Romane dzhuvljenge ande e publichno institucie.
Ande e Kroacija, i afirmativno akcija naj regulirimi pe konstituciono nivelo, numa o Zakono pe chachipen e Nacionalno Minoritetenge dela leske benificie vash e nacionalno minoritetija. O nevo butikeripasko zakono si bizi glaso ( thaj crdijas vi e gender elemento bazirimo upral e pozitivno diskriminacija so egzistuil ande e angluno zakono). Kodo si legalno obligacija ande e publichno sektoresko bucharipe te del prioriteto manushenge so sine veteranora ande e maripe manushenge kaski familija sas viktimo, vaj e familienge so nashalde peske manushen ande e maripe, dela kodole manushenge te aven khetane e legalno rodipenesar thaj te ovel len jekh thaj jekh kvalifikacija e vavere manushencar so roden buchi thaj naj kotor kotar akaja grupa. Kote si vi aver provizija pe kvota e manushenge so si kovle sastipasar te len buchi ande e publichno sektoro. Sar so phenel o Konstitucionalno zakono vash e Nacionalno Minoritetenge membrora kotar e nacionalno minoritetija silen chachipen te aven reprezentirime ande e politichko organora e themeske pe themesko vi lokalno levelo sar vi ande e administrativno vi legalno organora/badanija. O Zakono pe Civilno Servantora sar te si, na dela iranibe vaj chachipengo phageripe-pe protektirimo grundo.
O Internacionalno zakono dela ande e varaseve kejsora rodela e themendar so dena peski signature te adoptuin affirmativne kerimatar vash e kovle grupi, marginarilizirime vi diskrimirime pe nakle sel bershipe. Ande e Majo 2004, e Europako Kris pe Manushikane chachipena, astardas o kejso Konnors v Bari Britanija thaj sas lendine neve pundre sigate pe principora pe varesave egzamplora, pozitivno akcie kaj ka oven chachuno cirkulacija e membrongenge kotar e khovle grupe, praktichno e Romenge. 32 Dureder kotar o stopuipe, vaj tradipe avrijal, o them musaj te ikalel e legalno kontradikcije vi te kerel promocija pe afirmativno akcija pe gasavo drumo te del kompenzacija e kovle grupenge ande e linko lenge rasake vaj etnichko avipen thaj kodolesar te kerel sigurno sasti vi efektivno egaliteto ande e praktika.

Diskriminatorsko marketing vash o deipe buchi si jekh kotar e maj bilache formi kotar e diskriminacija vash e zoreski disolucijake efektora thaj leske bilache efektora. E manushe so roden buchi si ande e konfrotacija e markentingosar so si diskriminatorno thaj kodolesar hasaren piri volja te adzhukeren buchi, hasaren pi pakhiv ande e sistemo, thaj gindisaren kaj nikana naj te araken buchi. Akava anela e Romenge thaj ma te diken i ponuda vash e buchi soske angleder dzhanen kaj nikana ka resljaren la.
E diskriminatorsko marketingo shaj te ovel telal e diferentno forme-buteder olendar si signalizirime ande e themeskere reportora: deipe buchi ande e publichno magazinora so klaro inicirinena kaj e Romenge naj kodi buchi, deipe buchi trujal e poshta anglal o udara pe bolti, deipe buchi kote so i diskriminacija si sikavdi kotar e eksluzija(‘’parne’’, katolikora’’numa)
E gavernora phende kaj ka maren pes mamuj e diskriminacija von trubuj te bichalen klaro mesazho ande e lenge societe kaj i diskriminatorsko deipe buchi naj tolerantno. Sar kotor kotar adava, kote si specifichno instrumentora sar so si publicititeske standardora (standardora ande e markentishko autoriteija), etichno kodeksora kotar e zhurnalistika, interno regulacije ande e magazinora, editorijalno politike, vaj vi finese vash e publikacie so akseptuil te printirinel diskriminatorsko teksto vash rodipe buchi.

5.3 Dikipe pe etnichko diskriminaciako digra ande e bucharipe

Vi palik so i diskriminacija mamuj e Roma ande e bucharipe si dzhandi kotar e manusha so kerena rodipe vi kotor katar e keripe decizija, koherentno phari buchi si te keres i dokumentacija te shaj te dikes i digra pe diskriminacija, thaj si phareste te uchares sa akala bucha ande e regiono akale reportosar.
O nevo Europako Komisijako Reporto 33 arakhlas efta indikatora vash o keripen pe rasaki diskriminacija: (1) Informacija pe formalno akcija kotar e diskrimirime grupi (sar so si o bichalde rovipena vi legalno akcija)(2) Korkorutni deskripcija pe eksperienca; 93) Diskriminaciako testingo; (4)Ciljno rodipe; (5) Formalizirimo indexo;34 (6) Statistichko evindencija vi (7) Gindipe). E Gavernora ande e EU len intezivno akala indikatora ande e bucharipe, buteder kotar e politikaki area.35
Sar zakono, e NGO-en thaj o gavermen isi simularno evaluacija pe efektivno vi na pakivale indikatora so dikena pe savi digra si i diskriminacija. I ciljno rodipe si lendini kotar e so duj grupe sar maj barvalo indikatori- so silen buteder informacii; o shaipen te lel pes decizija pe aspektora te kerel pes investigacija, vi i metodologija. Bari diferencija dikelas pes ande e “diskriminatorsko testora” kote so e gavernora dena cereder vazhnost/importano kotar e NGO (shaj soske e gavernora na vazden peske diskriminatorsko testeske metodologie thaj na dena pakiv pe kodola so si kerdine ande e NGO) Sa e instrumentora si telal i konsideracija thaj silen upre tele i jekhutni importansa/vazhno so dela indikacija kaj – vi trubuj - te oven lendine ande e paralela te dikel pes i digra e diskriminacijaki.36

    (1) Informacija pe formalno akcija kotar e diskriminirime grupi (gasave sar so si o numero pe ikalde rovipena vi legalno akcie) Akava indikatoro si praktichno relevantno ande e thema so silen zurali anti-diskriminatorsko legislacija, adekvatno rovipasko mehanizmo, vi civilno societa adekvatno zuralo vi preparirimo te anel e kejsora anglal o kris vaj legalno entiteto.

    Ande e EU si bare diferentno institucie e mandatosar te resljaren rovipena reletirime e diskriminacijaja pe bucharipe rangirimo kotar e specijalizirime gavernoske agencije, pe kriso vi NGO.
    Ande e Niderlanda si Egalno Tretmaneski Komisija vi o UK siles Komisija pe Rasako Egaliteto. E viktime kotar e rasaki diskriminacija pe buchi shaj te dzhivdinen ande e kabine thaj te bichalen rovipen pe buchaskere krisora (O Bucharipasko Tribunalno Serviso ande e UK telal e Rasako Relaciako Akto) vaj leipe serviso kotar o specijalizirime mediacijake organora/badanija sar so si o Arbitrazhno Koncilaciono Serviso (ACAS/UK). Khana o dozhalipasko zakono vazdela i buchi reletirimi e diskriminacijaja, kote si shaipen te perel pes rovipen khetane e specijalno prosekutoreske departmensar (O Nacionalno Diskriminaciako Ekspertsko Centro so si kotor katar o Publichno Prosekutorsko Departmento ande e Niderlanda)

    Ande e Irlanda e Trevelers shaj te registririnen bucharipasi diskriminacija khetane e Ofisosar kotar e Direktoriumo vash e Egaliteteski investigacija/rodipe telal e Butikeripasko Butikeripasko Egalitetesko Akto vi e rovipenesar relitirimo e diskriminacijaja ande e vaver arei telal o Egalno Statutesko Akto.

    Ande e varesave EU thema o Ombudsman shaj te perel o rovipen vi leski rola te ovel sar egaliteteski-komisija. 1986 ande e Swedo si kerdino Ombudsmanesko ofiso mamuj e Etnikani Diskriminacija so lela baro numero kotar e rovipena sako bersh.37 E Ungariaki Konstitucija kerdas ande e 1990 phutardas Ombudsmaneski Kancelarija vash e civilno chachipena vi vash nacionalno vi etnichko minoritetenge hakaja. Ande e komparacija pe sa akava o Grecisko Ombudsmanesko Ofises naj les mandato te kerel intervencija ande e kejsora pe diskriminacija vaj harassment kotar e psihichko vaj legalno manush (thaj naj vaver varesavi specijalizirimi institucionalno agencija so egzistuil vash gasave kejsora).
    Pe agor ande e thema sar so i Austria, Denmarka, Nemco vi Spanija, naj len oficialno institucija so kerel registracija vi kedela dosie pe rovipena pe varesavo than; ande e akala thema nekobor NGO khamen te peren thaj panden o gafo-thaj von keren chaches lachi buchi.
    Ande e Belgija, o Centro vash e Egalno shaipena vi maripe mamuj o Rasizmo dela suporto e dukavde manushenge kotar e diskriminacija vi rasako harasmento sar kotor katar olengere obligacie; ande e Niderlanda e Anti diskriminaciako –Biro resljarela vazhno numero kotar e rovipena panle e butikeripaske diskriminacijaja sako bersh. Simularno anti-diskriminaciako ofiso shaj te arakas ande e Germanija—specijalno ande e Nort Rajne Wesfalija. Ande e Denmarka o NGO DRC-Dokumentacija vi Advizori Centro pe Rasaki Diskriminacija so kerela registracija pe rovipena vi dela bi lovengo legalno zhutipen e dukavdenge pe bucharipasko marketeski diskriminacija. Ande e Austrija o NGO akardo ZARA kelela akaja rola, vi ande e Spanija SOS Rasizmo kerela buchi pe rasako motivirime kejsora.

    Ande e Francija, e slobodno zhutipaski –linija resljarela shela thaj shela rovipena kotar e rasaki diskriminacija vi harassment sako bersh, buteder olendar reletirime e bucharipaske relaciencar.38 E kejsora si palik adava bichalde pe gavernoske organora save so si o Departamenesko Komisija vash e Themutnego Akseso. Ande e Finlanda NEON- e Nacionalno Networkeske Egaliteteske shaipena resljardas e rovipena.

    Rovipena panle e diskriminacijaja ande e bucharipe tipichno ande e referensa pe konstruktivno procedure, pokimos pe sasti vrama, (oral) kontraktora, etnikano harassment, pe bichalde kedipena vi rodipena vash e buchara. E analize kotar e diskriminaciake rovipena ande e chachuni Rigeskeri Europa sikavena kaj e Roma vi e Travellers si generalno buteder telal e bucharipaski diskriminacija kotar e vaver imigrantora vi minoriteteske grupe.39

    Sar indikatoro, numero kotar e khuvde/dende rovipena si numa hipotetichno informacije: numa limitirimo si o numero e manushengo so sile eksperienca ande e butikeripaski diskriminacija te peren rovipen thaj te bichalen len anglal o kris. Si but kejsora so sip e inicijativno levelo, specijalno okola kote so e buchara darana kaj te vazdije kejso shaj te hasaren les anglal o kris. E suksesivno kejsora pe limitirime bucharipaske kejsora si but cikni, thaj dena refleksija pe pharipena te den pes faktija pe kerdini diskriminacija.

    Ande e SEE vi ande e Balkano e Romane organizacije na perena but rovipena vash e diskriminacija (shaj buteder keren buchi pe adava o Romani Kris ande e Bukuresht thaj o Minoritetengo Centro ande e Belgrado). Numa sakana o Europako Centro vash e Romane Hakaja lela ucho profile pe Romengi diskriminacijake kejsora thaj paruvela i informacija . E Romane kejsora akak sikavena pes thaj si andre ande e Europako Kris pe Manushikane chachipena ande e Strazburg thaj dzhala sigate. Ande e buteder olendar si vakerdi diskriminacijakhetane e vavere phageripencar pe chachipen so si protektirime e Konvenciencar. Ande e 2005, ande e persh data ande e historija e kriseski, o Europako Kris vash e Manushikane chachipena araklas kaj o them so si membro ande e Europako Konsilo (Bugarija) kerdas diskriminacija mamuj e Roma.40
    Isi nekobor kejsora pe Romane chavorengi Diskriminacija ande e edukacija ande Chehisko Republika41 vi i Kroacija 42, sar vi e vaver duj sastipaske kejsora mamuj i Slovakia43dende anre pe Europako Kris pe Manushikane chachipena thaj ande e vavera nivelora kotar e procedura. E Romane reletirime kejsora si pe Europako Kris thaj lengo numero bajrovela,44 tari vrama kotar e 15 bersh khana si peravdi e Berlineski fala. E Manushikane chachipena vi i anti-diskriminacijake trening kursora vash e advokatora/fishkara organizirimo kotar e Europako Konsilo vi kotar e vavera internacionalno NGO kotar e nakle desh ber[ akana isilen bari kontribucija ande e vazdipe pe bareder numero kotar e kejsora.
    Pe nacionalno levelo e Pragake-Kosilensko Centro vash e themutnipe, Civilno vi Manushikano chachipen (Poranda), dela ilustrativno egzamplo pe strateshko litigacija ande e area pe Romengo bucharipe:

    Ande e 2005 bersh o internacionalno dragstoro Rossman musaj sas te pokinel ekvivalentno 50.000 ^ehisko krune 45 thaj bichaldes lake oficijalno jeftisaripe e Romene dzhuvljake –Renata Kotlarova- soske voj sine irisardi palpale te kerel buchi sar asistento ande e bolta. O irisaripe sine bazirimo upral lako etnichko grundo. R.K sine zhutisardi kotar e Konsilesko Centro vash e Themutnipe, Civilno vi Manushikano chachipen, kotar e Praga, i organizacija so kerdas organiziripe (sar forma kotar e diskriminacija) diskriminaciako testingo odolea so bichavela ine manushen so si lake membrora te den rodipe vash e jekh bucharno than, palik skurto vrama pali adava e Romane dzhuvljake sine vakerdo kaj i pozicija si astardi.46 Ande e indendichno kejsora, thaj palikerindoj e diskriminacione testingoske i rajoni , Viera Dunkova-Benova, Romani dzhuvli so sas irisardi palpale kotar e buchi ande e centralno bolta ande e Praga pe rasako grundo resljardas 25.000 krune47 thaj skrimimo jeftisaripe so sine diskrimirimi pe etnichko grundo.48

    Te legares e informacije reletirime e numerosar kotar e formalno diskriminacija kotar e rovipena pe rasaki diskriminacija mamuj e Roma si but paro ciljo. E butikeripaske krisoren naj len centralizirimo sistemo te keren registracija pe diskriminaciake rovipena. O Obmbudsmenesko ofiso dzhanela o generalno numero vi o tipo kotar i diskriminacijake rovipena so von resljaren, numa gote naj specifichno forme te dikes e Romane kejsora. Si vaver organizacije so silen informacije reletirime e Romengere rovipaske diskriminacijaja (bucharenge asocijacije, rasakere egalitweteske komisije, dzhuvlikane institucije, bar associjacije, privatno zakoneske firmi NGO) numa soske naj centralizirimi evidencija, rodipen nashti de dikel pes i digra kotar e diskriminacija trubuj te anel khetane thaj te legarel i informacija kotar e jekh entiteto dzhi pe vaver.
    Si sigurno te phenel pes kaj e sa thema so si re-evaluirime, e majbare diskriminacije ande e bucharipe si perdine e Ombudsmaneskere ofisesar, shaj soske kodo si majlokeste thaj na but lovenge procedure. E eventualno rekomandacie kotar e Ombudsmano nashti te aven obligatorno.

    Ande e Bosna thaj e Hercegovina o Ombudsmanesko Offiso resljardas 648 butikeripaskere rovipena kote so ine involvirime 30,794 manusha49 numa kote naj disagregirimi data so shaj te dikel pes thaj te dzhanes sode kotar e rovipena si vakerdi rasaki/etnichko diskriminacija. Kodo so dzhanel pes si kaj naj Romane kejsora mashkar olende.50 E Ombudsmanesko ofiso ande Serbija akana egzistuil numa pe teritorija kotar e Vojvodina (Kotar e Januaro 2004) thaj lengi jurisdikcija si but khovli.

Pe nacionalno levelo e lokalno konsultatengo reporto khana rodije kriseske kejsora pe diskriminacija ande e Romengo bucharipe naj sas arakle, soske akala kejsora nikana na resljaren e krisora. E majbut khetanutne-vi deformirime-eksplanacije kaj shaj te shunes soske naj kejsora si kaj e Roma na kerena buti.’’Thaj soske e Roma na kerena buchi? “Soske von si diskririme”51

    Ande e Kroacija vi palik i diskriminacija ande e bucharipe si vakerdi ande e jekh vi sako jekh manushikane hakajengo reporto pe situacija e Romengi naj kejsora ni naj inicirime vaj kedime kotar e kompetentno themeskere organija/badanija-publichno autoriteija, krisora vi bucharipaski inspekcija.
    Achovela o kriminalno zakono te bichales i diskriminacija pe teoretichno shaipen, num ate des faktija si numa bizi praktika ande e praktika. Dureder akate naj pakiv ande e legalno sistemo: E Roma na inicirinen legalno procedure vi kana silen but zuralo kejso soske von gindisaren naj shaipen te resljaen viktorija pe diskriminacione kejsora mamuj e them vaj mamuj e privatno gazdi.52

    Ande e BiH buteder kotar e 500 rovipena pe vakerdi diskriminacija si phangli pe butikeripaske relacije, pe etnichko/nacionalno grundo thaj vi dureder achovena anglal o Manushikani chachipaski Komisija53 numa e akanutni legalno frejmo vi praktika e autoritengi, e so duj administrativno vi legalno, na dela efektivno legalno drab kotar e autoriteija pe akala rovipena. Na dzhanel pes kobor Romane kejsora si (te si) mashkar olende.
    Ande e konkluzija, pe vramake indikatora pe “formalno akcija kotar e Roma sar diskriminirimi grupa ande e area kotar e bucharipe” dela nahacharde legarde informacie: o fakto kaj kote Romane formalno rovipena vash e diskriminacija pe buchi na gindil kaj I diskriminacija na egzistuil, vakerela kaj naj legalno vi socialno mehanizmora so ka den asistencija e Romane dukavdenge kotar e diskriminacija te keren formulacija thaj te keden rovipen.

    (2) Korkori vakerdi eksperienca bazichno kerela data pe subjektivno eksperienca kotar i diskriminacija si vazhno sar indikatoro, specijalno zhutil mamuj e statistika vash o nabucharipe, policiake rekordora, perde rovipena vi vaver. Ande e Europaki Unija si nekobor egzamplora kotar e data baza pe gasave korkorutne eksperience kotar e dukavde manusha kotar e diskriminacija ande e buchi, databaza so si kerdini buteder kotar e NGO.54
    Pe vrama khana dzhala sas o dokumentaripe pea kava proekto, e nacionalno konsultatora kidije ande e tereno thaj kotar e NGO-ske reportora impresivno numero kotar e Romengere vakeripa vash e diskriminacijake praktike vi vaver.
    E viktime dinde deskripcija pe direktno vi indirektno diskriminacijake praktipe, ande e bucharipe, pe vrama khana dzhalas sas lengo kontrakto thaj ande e lenge terminacije.

    O vakeripa vash o bucharipe si maj ferkfentno: o khetanutno vakeripe si kaj e Romane aplikantora naj len shansi ni te oven intervjuirime, lenge si vakerdo kaj i buchi si dendi, jeftisaren. Ande e Kroacija : “Romane rovipena si kana von roden pala o telofono informacija vash e buchi so del apes bizi te vakeren pesko anav von si mishto avile thaj si akarde pe intervju, numa khana ka sikaven pes thaj dzhan pe than lenge si vakerdo kaj i buchi si lendini. “Gasavi situacija si reportuimi vi ande e Serbija. Ekstra ande e Serbija (vi ande e Bi H) Romani dzhuvli phendas kaj sas irisardi te lel buchi sar manushni so ka keravel, lake sas phendino” amen na mangas te has habe so si keravdo kotar e Romni” vaj “Romni te tovel nekaske bala.” E mursha phende kaj jekh kotar e manusha so dijas buchi cipisardas pe leste thaj chi khamelas te pokinel les. Ucho educirimi Romani dzhuvli (doktorka) rovijas pes kaj numa soske si Romani vi dureder adzhekerel buchi. Diskriminacija si arakhli vi pe bucharno than-kote e gazdi kaj naj sas len khetanutno tretmano e vavere bucharencar na romencar. Serbija)

    E manusha so dena buchi vi e manusha so kinen produktija vakerde thaj kerde presija ande e Bucharipaskere Biroa ma te bichalen Romen ande e lenge ofisora te roden buchi. (Kroacija: “Oficialora dije konfirmacija kaj e manusha so dena buchi na mangena te den buchi e Romenge.”)

    O Vakeripe pe diskriminacija sic era relevantno vash e varesave gavernoske agencije so si kompentetno te adresirinen e rasaki diskriminacija. O reporto ande e BiH dikljas:

    “Sar so phenen e Roma e manusha so roden buchi i diskriminacija si baro fenomeno. O gavernoske oficijalora vi e civilno servantora sakana vakerena kaj chhi pachan thaj phenen kaj naj gasave praktike, von na diken te anen adekvatno legislacija, dzhanindoj kaj o zakono korkoro ka paruvel akale problemora.”

    O naipe importansa te chiven pes e viktimenge vakeripa sar chache sa kodo si hachardo sar rotirime vakeripa so naj pakivale, numa storije kote so naj entuzijazmo te marel pes mamuj i diskriminacija. Te si kodo o kejso i rekomandacija si te organizirel pes treningo thaj te del pes eksplanacija soske si vazhno te limitirnel pes akava indikatoro.

O organiziripe pe sistematso rodipe palik e viktimengi eksperiensa trubuj te avel hachardi sar obligacija e gavernongi pe soste von dende piri obligacija te teljaren e rasaki diskriminacija pe lenge teritorije. O rezultato kotar e gasave rodipena shaj te ovel lendino te sikaven pes e arei kote trubuj te lel pes akcija, te kerel pes evaluacija vi elaboracija pe anti-diskriminacijake politike so lena sama pe eksperiensa vi pe minoritetengi grupaki grizha; te vazdel e publichno gindipe vi hacharipe e problemengo pe diskriminacija dikli trujal e viktimengo dikipe; te vazdel o gindo pe kodola so keren buchi ande e praktikularno arei pe kodo sar lenge institucije vi praktike si arakle kotar e minoritetenge grupi (manusha so dena buchi thaj serviso)

I Europaki Komisija mamuj o Rasizmo vi Natolerancija (ECRI) kotar e Europako Konsilo dijas rekomandacija e themenge membrora te organizuinen nacionalno rodipen diklo kotar e punkto pe diskriminacija vi rasizmo pe potencijalno viktimora ciljosar te resljarel pes i diskriminacijaki percepcija kotar e viktimora vi “te del pes kompletno vi kvanitativno data.”55
Gasave kvalitativno studije, kote so e manusha sine phuchle vash e personalno eksperienca kotar e diskriminacija ande e diferentn arei ande e dzhivdipe chhivela andre e bucharno than, thaj si legardo avri pe bareder Europakere thema, kasko fokuso si i migracija56, numa na pe Roma. Dzhi akak nijekh kotar e thema na uchardas ande e reporto I eksperiensa e Romengi ande e butikeripaski area. Te ikales avrijal regularno rodipen kotar e gasavo tipo o persh pundro trubuj te avel vazdimo upral o ciljo so ka dikhel i digra e diskriminacijaki vi e efekto kotar e anti-diskriminaciaki politika.

    (3) Diskriminaciako testingo si procedura so sikavela egzamplo pe duj manusha so roden buchi thaj si adekvatno egalno kompetento thaj dzhan ate roden buchi. Jekh kandidato avela kotor e specifichno protektirimo grundo dzhi kote e vaver manush avela kotor e na protektuirime grundo.

    O metodo, lendo ande e Europaki Unija te dikel i diskriminacija mamuj e migrantora57 sas lendino ande e Romengo bucharipasko diskriminaciak kejso ande e Chehisko Republika, vash e strateshko litigacija (sar Kotlarova vi Dunkova-Benova kejso vakerdo upre). Telal e pozitivno kotar e Ungariako zakono58, Legalno Biro vash e Nacionalno vi Etnichko Minoritetengi Protekcija (NEKI) crdijas buchasar vash e testing ovash e Romengo bucharipe ande e 199 bersh59

    Kote naj ni jekh indikacije kaj si varesave instrumentora vaj kerimatar panle kotar e gaverneske vaj na gaverneske entitetora vash e Romengo bucharipa ande e thema so si ucharde kotar e akava reporto.
    (4) Ciloskere rodipena si telal e konsideracija ande e Europa, kotar e so duj riga gavernoske vi Na gavernoske organizacije thaj si jekh kotar e lache metode te keren pes dzhande e egzistuine kerimatar pe diskriminacija.60 O rodipen legardo kotar e EUMC ande e 15 membreske thema kotar e Europaki Unija thaj sikavela kaj e Roma si “majbut telal” ande e komperacija e vavere minoritetenge grupencar telal e diskriminacija vi rasizmo pe butikeripasko marketo.61

    Ande e Balkanora si nekobor studije pe Romengo bucharipe (i ISPJR studija ande e FIROM mashkar e kompanije/firmake gazdi) o targeto rodela i diskriminacija pe Roma ande e bucharipe, thaj I diskriminacija pe buchi si limitirimi. Kote naj indikacie kaj o rodipen vash e Romengi diskriminacija si prioriteto, pe gavernongi agenda. ( O cilo e rodipasko si ma te ovel pes konfuzno e kolekcijaja kotar e statistichko informacije, so si phendine ande e nacionalne strategije). Kote trubuj te kerel pes klaro distinkcija mashkar e ciljoskero rodipen pe diskriminacija vi vavera tipora pe rodipen so dela informacije vash e situacija e Romengi numa na dela specifichno fokuso pe diskriminaciono praktike (rodipen pe participacija pe nacionalno minoritetija ande e civilno serviso). NGO-eske reportora naj klarificirime sar ciljne reportora: bibahtake buteder olendar si bazirime pe subjektivna evidencija, metodologija e phuchipenencar thaj repeticija kotar e formula so si angleder publicirmi kotar e vavera.
    Si interensantno te dzhanel pes kaj e bucharipaske agencije vi /vaj e Ministeriumen vash e bucharipe si len legalno obligacija te keren rodipe pe bucharipasko marketo thaj te len telal i grizha e rezultatora khana anena e politike vaj e kerimatar. Dzhi akak, sar te si, i investigacija pe akala entitetora kobor e Romen isi buchi thaj akava phuchipen si lendino telal e grizha-si limitirm te kerel pes kalkulacija pe numero/procentora pen a bucharn, thaj i disegregaciono data pe mursh vaj dzhuvli, bersha vi edukaciako nivelo. Vi palik kodo so i legalno obligacija egzistuil ande e praktika kote naj kondicie te kerel pes obzervacija e odoleja soske ni e butikeripaskere ofisora ni e ministeriumora silen finansisko resorora, manushikane resorora vaj ekspertiza te legaren e ciljoskere rodipena pe diskriminacija mamuj e Roma ande e buchi.
    Pe gasave rodipena trubuj te chiven pes e akademisko komponente, ekstra fondora, glaseski metodologija vi terensko buchi, e vavere vorbencar rodena pes specijalno proektora so shaj te keren pes dureder khetane e asistencijasar e internaionalno organizaciencar.

    (5) Formalizirime indeksora
    E formalizirime indeksora inicirinena e relevantno diferencije pe kondicie mashkar e thema. Von shaj te oven prezentirime ande e diferentno arei- chuvindoj andre vi o bucharipe- thaj te muken i evaluacija pe themengi sar so si e egzamplosar pe digra e socialno chachipencar pe praktichno diskriminirani grupa mashkar e thema (nivelo e Romengo pe integracija ande e Serbija sar komparacija pe Romengo integriripe ande e Kroacija). E formalizirime indeksora khana trubuj te sikavel pes jekhe themeski situacija ande e komperacija e vavere themesar sakana chhivela andre nekobor grizhi sar so si e aspektora pe diferencije mashkar e thema sar so si e socijalno/kulturno/ekonomikano/legalno/kondicie vi vaver.

    (6) Statistichko evidencije
    E taktichko autorizacije (thaj varekana e obligacije) te kedel pes etnichko senzitivno data kerela I statistichko evidencie, thaj andre si evidencije vi vash e Romengere bucharipasar, thaj varekana si lokeder te arakes la ande e regiono telal e konfirmacija vaj ande e komperacija pe vavera Europake thema. O butikeripasko ofiso arakela e evidencija pe Roma so naj len buchi thaj pal kodo dela ola ko centralno autoritetija. Bibahtake, e statistichko evidencije naj sakana ande e kurso khetane e bershencar, edukacijaja vi gendereske divizijaja.

    I resljardi informacija sikavela kaj si prebut Roma ande e grupa so lungo vrama naj len buchi sar vi kodo kaj lengo procento ande e komperacija e vaverencar si bareder. Akala procentora si indikatoro kotar e diskriminaciake praktike, numa kote naj evidencija vash e diskriminacija, sar na-egaliteto numa sa kodo si panlo e nachachipaja pe diferentno tretmano thaj faktorija pe marketeske trubuimatar vi rodipaja.
    (7) Generalno, gindipe kotar e kerdo phuchipen sikavela indikacije kotar e sterotipija mamuj jekh grupa numa naj evidencija kotar e diskriminacija. I relacija mashkar e doshalipa vi e efektora tavdel thaj trubuj te aven sikavde e ekstra/adicionalne kerimatar.

    Vi palik leindoj telal e sama eindikatora te dikel pes i diskriminaciaki digra,62 o gindipe palik o kerdino phuchipen si majbut lendo indikatoro ande e pancj thema kote si kerdino o rodipen. Vi akala informacije thaj rodipen naj kerdine dzhI pe agor detalno, soske sar regulacia, akala phuchipena mashkar e manusha naj koncetririme pe Roma vi pe olengere bucharipe, num ape minoritetija thaj pe vaver aspektora kotar e socijalno dzhivdipen, thaj akaja informacija si varesavo marginaliziripe pe bucha.

    5.4 Konkluzije
    I diskriminacija ande e bucharipe si jekh kotar e glavno opstrukcije so e Roma crdena kana khamen te resljaren pe buchako marketo. Te shaj te pharuven pes akala bucha trubuj te vazdel pes specifichno anti-diskriminaciono politike, te zuralel pes e kontrolno mehanizmora thaj te del pes kontribucija pe zurali litigacijake kapacitetija e Romenge vi na-Romenge NGO.

    Te shaj te kerel pes evaluacija vi impakto pe gavernoske politike trubuj te keren pes specijalno karakteristiki pe dikhipe e rasaki/etnichko diskriminacion digra ande e bucharipe-thaj sar ka len pes akala ciljora ande e sa e instrumentora: Rodipe kerdino kotar e viktimengi percepcija (te vakeren korkori piri storija), diskriminaciako testingo, Ciljno rodipen, Formalizirime indeksora, Statistichko evidencie, Gindipe e manushengo trujal o phuchipena vi informacie vash e legalno akcija.

    Kotor 6 Inter - sektoralno Relacije

    6.1 Edukacija
    Ande e thema telal i diskusija i statistichko data sikavela kaj odoleja so bajrovela i edukacijako nivelo e ekonomikane aktivitetija akale populacijake bajrovela. Te phenas ande e Serbija i kategorija pe “manusha so shaj te keren buchi” kotar e:
    Roma so silen edukacija 27,7% si ekonomsko aktivno
    Roma e elementarno shkolaja 62% ekonomsko aktivno
    Roma e mashkarutne shkolaja: 80,6 ekonomsko aktivno
    Roma e univerzitetosa 86% ekonomsko aktivno

    Ande e vaver komperacija ande e BviH vi i Kroacija e digra kotar e manusha so na kerena buchi si bari ande e komparacija odole Romencar so agorisarde e mashkarutni shkola. Akaja situacija na dela motivacija e dadenge thaj e dajenge te bichalen peske chavoren ande e shkola.
    Soske e Romen naj edukacija lenge ekonomikane shaipena pherena tele ande e buteder thema ande e regiono. Te registririnel pes bizniso, vaj korkoutno-bizniso (vash o kini-bikinipe pe bazaro) obligatorno si te agorisarel pes elementarno shkola.

    Akala rodipena muin kaj si striktno, numa naj bizi o senso. Terne Roma, IDP kotar e Kosovo gele ande e shkola te sikljon te traden vordon thaj te len o lil vash e tikne kamionora. O praktichno kotor agorisarde mishto numa khana trubujasas te nakhen o teorijako kotor soske ni dzhanena sas te skrinisaren thaj te genaven tele.

    Ande e kejsora sar so si akala si mishto te keren pos treningora e kandidatenge vash e dujto shansa pe edukacija, angleder te astarel pes vokaciako kurso.
    Bibahtake i dujto shansa vash e edukacija naj sakana organizirimi pe gasavo drom sar so si integririmi ande e edukaciako sistemovi/vaj prepindzharde kotar e them. E vokaciono treningora trubuj te keren preparacija pe lenge trenera te dzhanen so rodela o marketo te aven kotor kotar e edukaciako sistemo so ka prepindzharel o sertifikato thaj i diploma. Akala gafora ande e edukacijako sistemo ande e panli koperacija e Ministeriumesar vash o bucharipe vi Socijalno Politika te agorel e specifichno problemija ande e ekonomija ande e thema so si ande tranzicija trubuj te del palpale o phuchipen pe marketeske trubumatar.

6.2 Kher & Mobiliteto

Sar predispozicija e Roma train ande e suburbano komune, telal e bilache kondicije. Naj len fascilitacije sar so si: telefonsko linija, love pe transporto (vaj akseso dzhi pe transporto), si dur kotar e institucije vi adicionalno/ekstra bariere ande e lengo rodipe pe buchi. E Bucharipaske Agencije dena konfirmacija kaj akala opstrukcije so von phenen kerena pharipen te resljaren e Roma khana ka arken buchi.

Te kreirinel pes khovleder akseso dzhi pe institucie-trujal transparentno shaipena vaj avrunoresljaripe-ka anel benifito e Romenge thaj e oficijalenge ande e diferentno sektora (edukacija, bucharipe vi sastipe).

Kotar e Roma ande e Balkano numa cikno numero olendar phirela pe droma, e mazhoriteto trail ande e khear ande jekh than (naj sar e Roma ande e Trito Europake thema kote so e Roma crden thaj dzhan kotar e than pe than). Sar te si, e Roma rodena butikeripaskere shaipena thaj si fleksibilno vi mobilno. Akava shaj te dikel pes ande e BiH, Serbija vi Kroacija, kote e Roma rodena te arakhen konstantno than vaj sezonsko buchi thaj te dzhan kotar e jekh (ilegalno) than pe vaver.

Ande e BiH akava kerela but phari situacija vash e Romane familije. Palik e maripe o ilegalno leipe than dzhala vi dureder thaj na sa e Roma resljarde kompenzacija vaj shaj te irisaren peske hasarde khera. Akava kerdilo- mamuj olengeri volja- ande e ilegalno leipe than kotar so ka oven paldime. Khana ovena o paldipena von musaj te araken nevo than thaj aver buchake shaipena. O chavore majbut hasaren ande e akala “mobilne egzistencije” vash buchi thaj kher thaj kodoleske nashti te dzhan dureder peske edukacijaja pe regularno baza.
E sezonsko butikeripe ande e agrokultura ande e Kroacija thaj ande e Serbija si lache organizirimo. Ande e gasave kejsora e sasti familija dzhala kotar e pesko kher pe than kote ka keren buchi thaj palik i sezona irinena pes ande e pesko kher thaj e chave irinen ande e shkola, thaj naj baro numero kotar e shkolalo ikljovipe.
E diferentno Ministeriumora sar so si o Ministeriumo vash e Socijala thaj Bucharipe, Edukacija vi Kheripe trubuj te arakhen drom te crden akala opstrukcije te shaj e chavora te dzhan dureder e edukacijasar, te keren sigurno irasaripe pe phuv (ande e BiH-ako kejso) vi organizirinen pasheder o than kotar so e Roma aven.

6.3 Sastipe
Generalno e sastipaski situacija e Romengi ande e regiono si bilachi. O dzhivdipaske kondicije but e Romenge si butuvar bilache (naj len elektrika, kanalizacija, vi pani). E Roma na dzhana ande e doktoro soske(o chororipa si i generalno dosh), so vakerla kaj von shaj te resljaren kaj shaj te keren preventivno sastipaski kontrola thaj vakcinacija.
Roma so si registririme ande e butikeripaske agencije sar manusha so naj len buti resljarena sastipaski protekcija thaj socijalno zhutipen.
Numa vi palik kodo so resljarena sastipaski protekcija so ucharela e bazichno sastipaske provizije sar(kontrola ande e labaratorija, vakcini) achovela vi dureder but love te pokinel pes vash e vaver servisora(vi e na-Romenge)

6.4 Socijalno Protekicja

O love kotar e socijalno asistencija na ucharela o bazichno trubuimatar (e minimalno konzemensko standardora). I socijalno asistencija nashtit e ovel dost vash e rodipe buchi. Pozitivno buchi so si arakli ande e Centro vash e Socijalno Buchi ande e Serbija si kaj buteder kotar e olengere benificiarno manusha nashtit e dzhivdinen kotar adala love thaj von na stopuinen e manushen te keren pe kalo o kino-bikinipe thaj gidijal avena dzhi pe varesave buteder love te naken o masek.E bucharne ande e Centro vash e Socijalno Buchi vakerde kaj varesave manusha so avgo drom lije o socijalno zhutipen palik adava avile organizirime thaj paruvde peske kondicie.

Ande e BiH vi Kroacija i socialno asistencija korkori sar gasavi na kreiringa ”sigurno” baza. Akava si kotar e gasavo vakerdo khereskero nastabiliteto thaj ande e Kroacija si vakerdo “nadependno” socijalno asistencija, so kerela prevencija pe olende kana roden buchi.

Sar te si dikel pes kaj i socijalno asistencija si numa siguriteto te vazden pes cera e ekonomikane aktivitetora e Romenge. Akava ka ovel lacheder shansa te organizirinen pesko trajo ande e arakipe pe tikne-bucharipaske shaipena, so si lacheder kotar e adava te aven ande e agonija sar te naken o dive. E sastipaski protekcija trubuj te avel kotor kotar e akala socijalno paketora.

6.5. Konkluzije & Rekomandacije ande e inter-sektoralno resljaripa
Naipe zhutipen ande e jekh sektoro legarela limitacija ande e vaver sektoro. Buteder inter-sektoralno koordinacija trubuj te arakel than pe gaverensko nivelo te kerel sigurno o adekvatno dizajno pe buvle politikake kerimatar, leindoj i sama pe inter-khetanipe mashkar e diferentno sektoro vash e lacharipe e problemengo mashkar e Roma. I implementacija kotar e akala inter-sektoralno kordiciono structure chivela andre vi e Romane reprenzentante.

Kotor 7 - Romani dzhuvli

7.1 Bucharipe vash e Romane dzhuvlja
O rodipen ande Kroacija vash e dzhuvlja sikavela kaj generalno lenge si phareder te araken buchi. Akaja situacija si jekh thaj jekh e dzhuvljenge ande e Serbija thaj Montenegro, Bosnia thaj Hercegovina, vi ande e nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija e “tradicionalno” gindipe kaj e Romane dzhuvlengi rolja si te beshen khere thaj te len grizha pe chave vi e familija sasti vrama si generalno, e mursha vi e dzhuvlja so silen jekh thaj kvalifikacija roden buchi, e dzhuvlikane gazdi silen karekteristika kaj si len discplina, kerena buchi ande e timo, si lojalno, thaj anena indipendentno decizija. E dzhuvlikane chachipenenge organizacije, vakerde pe seksualno harazmento so sas lenge kerdine pe intervjuora, naj len programora vash e bucharipe e dzhuvlenge so si phureder kotar e 40 bersh, pende vi o fakto kaj e dzhuvlja si pe skurto vrama ande e buchi, naj dost programora vash e prekvalifikacija, thaj naj sankcije kana si lenge kerdini diskriminacija.63
Shaj te kerel pes imaginacija pe Romane dzhuvlengi situacija kaj si majbilachi-von si diskrinimirime soske si romnja thaj soske si Romane dzhuvlja.

E Romane dzhuvlja si astarde mashkar e Romani “tradicija” so si pe patrijahalno principora ande e familija vi ande e komuniteta. Sar zakono akala regulacije si internalizirime, soske e percepcija vash e late si percepcija ande e sasti komuna. Olakere adzhukeripena, aspiracije vi resljaripa si relitirime khetane e komunasar; te ovel lachi dej, lachi romni, te lel sama pe kher, e familija te arakel olake rome, thaj te kerel respekto pe patrijahalno komuna.. Sako deviacija kotar e akala principora shaj te legarel ola te ovel paldimi avrijal kotar e olakeri komuna. Korkori vi ekonomikane kovli nashtit e achovel avrijal kotar e lakeri komuna. Vash e Romane dzhuvlja kotar e rularno komune, specijalno kotar e Kosovakere IDP e regulacije si buteder restriktivno. Lenge si vakerdo te achoven dureder vi kotar e komunako cirklo, e chajora si panle ande e kher ciljosar te kerel pes lenge protekcija angleder o prandipe (mamuj e dzhuvlengi societa) thaj siklovena sa e kherutne bucha kana ka prandinen pest e dzhanen sa.

I phrandimi Romani dzhuvli si pakivali vash kodo so kerel respekto, so bijanel, thaj lela sama pe sasto kher vi pe romeski familija.
I phureder Romani dzhuvli si repekrtuimi soske voj si e sherutni thaj lel grizha pe sa. Von legarena e etnichko identiteto vi o tradicionalno dzhivdipen. Von legarena thaj ikeren e saste familija khetane, lena sama pe love, thaj kerena i komunikacija avrijal. I majpurani dzhuvli dela edukacija e ternenge te len ande e pesko trajo o romano dzhivdipen vi I pakhiv, thaj kodi edukacija varekana anena frustracije e terne dzhuvlenge.
O tikno levelo kotar i edukacija, i diskriminacija vi i presija kotar e patrijahalno komuna si e glavno doshalipa soske e Romane dzhuvlja na resljaren buchi.

7.2 Romane dzhuvlengi edukacija

Te adresirinel pes e edukacijake dijagnostike kotar e Romane dzhuvlja kotar e rularno (tradicionalno) arei trubuj te vakeren pes vi e patrijahalno bucha. Naj mishto te keren pes edukacijakere shaipena numa e chajenge - ande e Romane komune, te mukhen pes e chaja te agorisaren e elementarno edukacija - thaj gidijal ka oven len varesavo shaipen te araken buchi. Si mishteder te involvirinen pes e phureder Romane dzhuvlja kotar e daja - cilosar te den lenge pakhiv thaj zor e ternenge te agorisaren lengi edukacija.
Sar so phenela e Romani dzhuvlengi NGO Bibija numa 10%kotar e Romane chaja agorisarde lengi edukacija, vi palik kodo so e rezultatora ande e komperacija pe nakle nekobor bersh si lacheder.
I dosh soske e chaja ikljoven kotar e shkola naj sakana kotar e tradicionalno problemora. E chaja shaj te roden vi kotar e sikljovne te den lenge zhutipen thaj supporto, gasavo zhutipen so voj nashtit e resljarel khere vaj ande e lakeri komuna. Kana e chajora resen ande e phuberteto bizi suporto kotar e familija, sikljara vi si ande e na-amalipaski atmosfera o chojso si kerdino.
Vaver dosh vash o ikljovipe kotar e shkola si o chororipe - naj love vash e trubuimatar ande e shkola vaj adekvatno uravipe/sheja/chohi.
O chororipe ande e familija shaj te avel ekstremno na numa e dzhuvljenge numa vi e murshenge soske von araken pes ande e situacija te keren buchi thaj te anen love ande e familija, varekana von musaj te keden vi reciklirime materijalora.

Vi kodo so dzhi akak phendem kerel but pharipena vash e romane chhaja ande edukacija, ande “nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija” i situacija si vaverder. Adadzhives o numero e romane chhajengo ande mashkaruni shkola thaj ano univerziteto si bareder kotar o numero e romane chhavengo. Shaj kodo si kodolestar so i romani dzhuvli ande “nekanutni Jugoslavijaki Republika Makeodnija” si buteder emancipirimi thaj vi kana naj ola bari edukacija voj si samali pe kodo kaj vi voj trubuj te kerel varesavi buchi.
Vi ande teluni Serbija i romani dzhuvli participirinela ande buchikeribe savo anel love thaj si len bareder shajipena vash edukacija, te ikljoven avrijal o kher te oven amalencar thaj amalinencar. Kodo si sostar e dzhuvlja pe kadala thema si buteder emancipirime ande kodo kotor Balkanestar.

7.3. E preokupacije e na-educirime dzhuvlengi si:

Tekstileskere vuzharne, biknena ande vashara/pazara, kheden materijalo vash recikliribe (khetane e familijasar) roden devleske ande Bosna thaj Hercegovina; biknen phurane gada (Zagreb), ande Sisak regiono khedena phurano sastrn/harkum (olengere familijencar), sezonaki buchi ande agrikultura (Medjumurje), romnja save vuzharen an gadzhikane khera, keren buchi ande tekstilno thaj dohanoske fabriki, vuzharen ande institucije thaj pe privatno khera, legaren tikne biznisura ande “nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija.”

Bibahtake but kotar kadala profesije upreder phendine chi den e romane dzhuvlenge vi socijalno siguripe vaj penzijakere beneficije.

Egzamplura kotar e buchakoro tipo, diskriminacija, eksploatacija thaj lachhe praktike
Kana biknen ande vulici vaj ande vashara/pazara o rom thj oleski romnji keren buchi sar timo. Ande “nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija” von khetane kinen i roba, transportirinena i roba dzhi khere thaj khetane biknen ande vulici/vashara/pazara. Ande Bosna thaj Hercegovina o rom si kodo so kerel plano vash bikinibe thaj i romnji si kodi so biknel. Sar vi ande “nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija” e romnja si kodola so komunicirinena e policijasar, inspektorijatesar thaj vavere autoritetoncar.

Vi ande Serbija vi ande Bosna thaj Hercegovina e romane dzhuvlenge chi dela pes shajipen kotar kodola so dena buchi vash butikeribe ande thana kote so kerel pes haben. Phene kaj: e klientura naj te khamen te han o habe so keraven e romnja sostar si melale thaj nashti an lengere restoranura te keraven.

Mamuj i romani dzhuvli lokheder kerena eksploatacija, sostar von naj lachhe educirime, naj olen lachhe informacije vash buchako marketo/pazaro. Kodo avela mishtes e manushenge kaske von keren buchi sostar e romane dzhuvlen shaj te achhaven te keren olenge buchi lungeder thaj ma te pokinen olenge doborom kobor so trubuj. Kodo shaj te pharuvel pes kodolesar so e romane dzhuvlenge ka del pes informacija vash olengere hakaja vash bucharipe.

Ande “nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija” lachhe rezultatura shaj te oven sikavdine kotar o NGO “Horizonti” suportirimo kotar Katolikongo Serviso thaj kotar vaver donora. Von phutardine mikro-kreditongi linija vash e romane dzhuvlja save si aktivne ando bikinibe, cikni produkcija, servisura thaj familijakere biznisija. “I procedura si harni thaj fleksibilno: e aplikantura chi pokinen intereso/kamata, chi trubuj te den hipoteki vaj garancije thaj shaj te len kredito pali jekh kurko. O kredito si mashkar 500 thaj 2.500 Eura save so trubuj te iranen pes palpale vash shov thaj enja chhon/masek.,, DzhI pe kodi vrama ,,Horizonti,, dijas avri 9.703 kreditija kolendar vash e romane dzhuvlja 5.001. Kotar e totalno love vash kredito, pashe shov milionura USD dolara, kolendar/savendar pe romane klijentura gele 2,9 milionura. But sig “Horizonto” ka phutrel ofisura ande Gostivar thaj ande Kumanovo vash neve kreditno linije.”64

Shero 8 – Terne Roma

E manushen kotar eks Jugoslavijakere thema sas shajipen te phiren avri kotar lenge thema thaj but olendar gele ande Zapadno/West thema. Olendar but gele avri ande 80-to bersha te keren buchi. Kerdine nesave love thaj irandine pes palpale and penge thema, kerdine penge khera thaj but olendar astardine pengere biznisura. Vavera so gele avri line decizija te achhoven pe kodola thema. But olendar sas vi Roma.

Kana astardine 90-to bersha, kana astardine vi e bersha kotar o konflikto thaj e migrantura sasa pharudine e nashle manushencar thaj manushencar save so rodenas azilo. Majbaro kotor olendar sas terne manusha. Astardinas vi kodo so phenel pes “nashipe godzhaver manushengo” kana kotar e thema nashle but terne thaj uchhe educirime manusha,65 majbut kotar e konflikto thaj ekonomikani depresija. Vi adadzhives te dijas pes olenge shansa but olendar ka nashen avri kotar o them. Numa, kodo proceso kotar e terne educirime manushengo nashibe kotar o them si stopuimo.

Sar te si, kodo stopiribe chi phenel kaj e shajipena vash e terne te araken buchi si lachheder. Ande formalno sektoro e shanse si tikneder numa so sasa angleder. Ande Bosna thaj Hercegovina e manusha so kerenas buchi ano formalno sektoro pe 1991 bersh sas len ano proseko 36,6 bersh, thaj ando 2000 bersh uklestilas pe 40 bersh.66 E bibucharnengo numero dzhi pe oktobro 2003 bersh sasa 156,159. Kodole manushendar 59,533 si kvalifikacije so si 58,61% kotar o totalno numero. Ande Serbija vash but buchakere thana uchhe edukacijasar rodela pes majzala trin bersh buchaki eksperienca, so chi del shansa bute terne manushenge te aven dzhi ki buchi. E edukacijako sistemo naj ki korelacija e buchakere marketosar thaj chi ikalel profile savo shaj te arakhel buchi ande buchako marketo. Kodoleske ande Serbija 16,8% kotar e slobodno buch naj ande fajlura.67 Vaver importantno fenomeno ande sasto regiono si vi kodo si tut vaj na “relacije” majbut familijarno vaj prindzhrdo mashkar e politichara, so avere rigatar shaj lokheder te anen dzhi pe kodo te arakhen buchi. Sa kodola faktora phendine dzhi akak, keren influenca pe kodo e terne manusha ten ashtit e khuven ande formalno ekonomija. Kodoleske e terne astaren te keren buchi ande naformalno sektoro thaj nashtit e aven dzhi ki legalno buchi.

Vash e terne Roma gasave shanse te arakhen buchi ande formalno sektoro si vi tikneder. Generalno dikhindoj ole nisi tikneder edukacija thaj vi te investirinde ande pengi “dujto shansaki” edukacija, kodo naj te barjarel olengere shajipena te arakhen buchi. Gasavi edukacija naj formalno prindzhardini (ande BiH thaj Serbija) thaj ka harnjarel e ternengere shanse vi ande privatno sektoro. Khonik chi dzhanel o gaverno ka prindzharel gasave “dujto shansakere” diplome vaj na.

Ando jekh trujalipe kote so o procento kotar bibuchakere manusha si baro, i kompeticija nisavi, naj transparencija ande aplikacijaki procedura (sostar isi “protekcijako” sitemo), e Roma lokheste ka arakhen pes avrijal sa kodo. Generalno dikhindoj olengere shanse te arakhen buchi si specijalno tikne.

Si vi but bilachhe so i droga avela so majsig mashkar e terne manusha, vi generalno dikhindoj, vi ande regiono. E gavernura khamen te maren pes mamuj kodo problemo kodolesar so kerel “prohibicijakere aktivitetura” sar so si e barongo thaj kafeterijengo phandavipe, numa bistren kaj vi terne trubuj te ikljon varekaj. Mamuj kodo problemo shaj te maren pes e edukacijakere sistemosar – savo so trubuj te ovel pashe dzhi pe kodo so rodel e buchako marketo – thaj te keren pes neve buchakere thana thaj specijalno shajipena vash e terne.

Sostar vavereske trubuj te investirinel pes ande programura vash arakhibe buchi e ternenge? Sostar gasavi si i demografijakiri struktura ande regiono. Bareder numero manushendar ovena sa phureder thaj i avutni vrama ka rodel e terne manushenge te del pes lachhi ekonomikani situacija te shaj te len sama vi vash e phureder manusha vi korkori penge/olenge.

Bahtake shaj te phenen pes vi varesave pozitivno nevipena vash e terne Roma: Ande Kroacija o Nacionalno Plano Akcijako vash e Terne Manusha sas andini ko 2003 bersh thaj lel andre vi e terne Romen sar jekh nacionalno minoriteto save isi but pharo socijalno statuso, uchho nivelo kotar socijalno inkluzija thaj numa 10% olendar agordine elementarno/fundavni sikljovni/shkola. Shaj te phenel pes kaj gasavi “afirmativno” akcija ka anel dzhi pe kodo buteder terne Roma te arakhen buchi. Ande “nekanutni Jugoslavijaki republika Makedonija” si 31 studentura save phiren ande univerziteto (15 cheja thaj 16 mursha).68 Ande Serbija jekh selektirimi grupa terne Roma line beneficije kotar e Romani Dekadakiri inicijativa. Ande “nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija” ande 2003 bersh e Europakiri Agencija vash rekonstrukicja (EAR) dijas 2 milionura Eura sar EU asistencija te lachharel pes o bilachho balanso ande reprezentacija pe phutardine/publichno servisura. Trujal 600 terne kotar e minoritetura (Albancura, Roma, Serbura, Turkura, Vlahura tha vavera minoritetura) sas selektirime thaj kerdine enja chhonengo treningo te len Sertifikato vash Publichno Administracijakere bucharne (PACE) so si jekh sar diploma vash Civilno Bucharno. Kotar kadala 600 terne 20 sas Roma, mashkar lende vi romane dzhuvlja (pashe 7). Pali op trenigo savore trubuj te kheren buchi ande civilno serviso. Vaver gavernura ande regiono shaj te dzhan pali kodo egzamplo thaj te len e terne Romen ande praktikumi ande institucije, thaj pal kodo vi kata te arakhen buchi.

Sar so achhola pes ande Eurpakere thema, sa buteder trubuj te kerel pes fokuso ande Aktivno Programija Buchake vash e terne so shaj avtomatichne te lel andre vi e terne Romen. E gavernura ande regiono ki konjukcija e Europakere Unijasar shaj te keren pengere prioritetija.69

Shero 9 – Lachhe Praktike

9.1. So siklilem
Siklilem but kotar programura e Romencar vaj e Romenge save so sas kerdine/implementirime ande regiono. Sas vi klaro kaj programura save si lachhe ande jekh them, na savht/sakana shaj te oven replicirime/kerdime vi pe vaver thema. E ideji kaj e Romengoro bibucharipe shaj te pharuvel pes kodolesar so Karen pes programura vash socijalno publichne/phutardine aktivitetija kombinirime treningoncar, nashtit e keren pes ande sako jekh them.

E programura kerdine/implenmentirime kotar e lokalno na-Romane NGO shaj te pharuven o problemo harne vramake, numa nashtit e pe lungeder vrama sar so shaj kadala programija kerdine vash e Roma, thaj na e Romencar. E Roma, vi pe komunakoro nivelo avile samale/minsale vash olengere trubujimata thaj rodimata, so kotar jekh rig rodel vi lengeri inkluzija.

Kana astarena pes programura vash e Roma, e (internacionalno) na-gaverneskere organizacije thaj agencije, trubuj te keren pasheder kooperacija e Romane NGO-encar thaj e (lokalne) institucijencar, thaj na metodosar kaj e “Roma trubuj korkore penge te gindin” te mangle te keren sukseso.

Si importantno te dikhen pes e inicijative so sas kerdine, so sas kerdino e organizacijencar/agencijencar, savi eksperianca isi olen e Romane komunitetoncar thaj ma te keren e hibi so sas kerdine. Butivar – sostar naj lachhe analize thaj reference, e programura duplicirinena pes so si resursongo hasaribe.

Pe lungeder vrama, e governura trujal olengere Aktivne Bucharipaske Politiki thaj Nacionalno Strategije vash Roma, vaj e Dekadakere Planesar – khetane e Romencar shaj te resen majlachhe rezultatura. Kodo si khetanutni zor te vazden pes e Romane NGO-engere kapacitetija, te lel pes sama kaj i mazhorita numa lachhe monitoringosar, te dikhel si astardine vi e Roma, shaj te anen dzhi pe lachhi implementacija thaj rezultatija, save vavere rigatar shaj te legaren dzhI pe rezultatija te arakhel pes buchi e Romenge.

9.2. Pozitivno/lachhe inicijative ande regiono

Sako jekh them – vi kodo so e Romengoro integracijakoro nivelo si vavereder pe sako jekh them – si len lengere pozitivno inicijative save so trubuj te phenen pes. Ande Bosna thaj Hercegovija (BiH) o Plano Akcijako vash Romengiri Edukacija sas andino pe 2004 bersh thaj e planoski implementacija dzhala majodorig. I edukacija si importantno vash arakhibe buchi ande formalno ekonomija. Lachho egzamplo si vi kodo ande Kroacija, kana duje Romenge ande buchaki agencija ande Chakovec, Medzhumurje, sas dendino shajipen te keren buchi. Ande Serbija o reguliripe an naformalno marketo/pazaro vash kinobikinibe ande komuna Nish shaj te dikhel pes but lachho egzamplo te regulirinel pes i “kali” ekonomija thaj te del pes shajipena e Roma te biknen, thaj kotar vaver rig vi te pokinen peskere takes vash o lokalno gaverno. Ande Montenegro e (internacionalno) NGO thaj o Instituto vash Bucharipe khetani dije zor te keren kvalifikacija thaj prekvalifikacija vash e bucha save rodena pes ande (lokalno) marketo/pazaro. Kadala treningura denas siguriteto vi vash kodo kaj e manusha so kerdine o treningo shaj te arakhen peske vi buchi. Ande “nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija” i inkluzija 20-e Romengo mashkar e vavera 600 manusha kotar e javer minoritetura trenirime te oven civilno bucharne si jekh egzamplo sar e minoritetura shaj te keren buchi ande administracija.

Kodola inicijative, majbare kotoresar kerdine kotar e (lokalno) gaverneskere institucije, si jekh, numa vi o privatno sektoro thaj e organizacije so keren donacije kheldine importantno rola vash kodo te del pes buteder buti e Romenge.

9.3. Lachhe Praktike/Modelura so siklilem

Khetanutne aktivitetura – sar lachhe modelura

    - Sicharengere Asistentura
    - Sastipaskere Medijatora
    - Komunitengere Advokatura


Majphuraneder aktivitetura save anena sukseso si e khetanutne aktivitetura, save dzhan pe sa e thema kotar e regiono thaj avrijal o regiono. Kodola aktivitetura keren pes vash e Romengiri integracija thaj sigurinena shajipena vash e Roma te arakhen penge buchi.

Sicharengere Asistentura: Terne Roma kotar e komunitetura keren asistencija e romane chhavenge (vi vaverenge) ande shkole/sikljovne, keren kontakto e dadencar thaj e dajencar thaj khetane zurarena e chhavengoro proceso ande edukacija.

Sastipaskere Medijatora si Roma kotar e mahale/komunitetura save asistirinena/zhutinena e Romen te ovel olen lachho akseso ande Sastipaskoro sistemo. E medijatora butivar keren vi kampanje pe sastipaskere tematura, vakcinakere programura vash e chhavore, prevencijakere sastipaskere aktivitetura sar vi vash dajipe thaj chavengiri sama.

Komunitongere Advokatura si programo savo astardas pes ande Serbija kotar o CARE, pashe kooperacijasar e romane NGO-sar DUR (Belgrad), Romano Vilo (Belgrad) YUROM Centar (Nis) thaj o RIC (Kragujevac). Trijada trin terne Roma keren buchi an lengere komunitetura, thaj lena treningo pe tematura pe save isi intereso e komuniteto. Kodo keren ki pashi kooperacija e gavernoskere institucijencar. Astaren buhle tematura, kotar poltikani participacija dzhi pe socijalno/siguripasko sistemo ande Serbija, legislacija thaj bucharipe. Vi kodo so e Komunitetoskere Advokatura chi keren buchi ande shkole, vaj ande Sastipaskere Centrija, te rodija i komuniteta, von shaj te keren intervencije an lengo alav, te roden bareder akceso ande institucije, sar te aven dzhi pe socijalno beneficije, te lachharel pes i infrastruktura ande mahala thaj but vaver aktivitetura. Kodo 2,5 (duj thaj dopash) bershesko programo si varesar preparacija vash e terne Roma save so shaj jekh dive te keren buchi ande gavernoskere institucije vaj ande civilno societa (NGO).
Trubuj te phenel pes vi kodo se e Komunitetongere Advukatura naj grupa katar studentura ano Univerziteto. Von si terne Roma kotar e mahale saven isi pasheder kontaktija e lokalno gavernosar. Numa, te kerdas pes olengo mentoriribe, te dijas pes lenge lachhe treningura, shaj olendar te kerel pes solidno baza thaj jekh dzhives profesionalno te keren buchi vash e Romengiri integracija ando them.

2. Recikliribaskere Aktivitetura

    - Recikliribasko Centro, NGO Lumaki Vizija ande BiH
    - Recikliribasko projekto, NGO HELP ande Montenegro
    - Kinobikinibaski Unija vash Recikliribe thaj Kolektiribe ande Nis, Serbija

O Recikliribasko Centro ande BiH funkcionirinela sar jekh khidipasko centro kote so e khedime matirijalura pakuinen pes thaj biknena pes. Sar egzamplo e fabrikenge vash papiro, fabrikenge vash metalo thaj javera. Ando centro keren buchi 8 manusha saven si responsibilita vash o transporto – kolekcija e materijalongi kotar but lokacije – thaj te pakuinen o materijalo vash majodorutno transportiribe.
Kana o centro ka kerel rentabilno buchi ka ovel dendino ano Romengere vasta.

Vaver gasavi metodologija sas kerdini ano Montenegro kotar o internacionalno NGO HELP ano lengo projekto 2001-2002 ,,Keribe sistemo vash khidipe recikliribaskere materijalija thaj zuraripe ano recikliribasko kapaciteto,,. Sasa kerdine shtar khedipakere punktura ande Podgorica, kote sako jekh manush shaj sas te anel recikliribasko metrijalo thaj te lel love kodoleske. Jekh grupa kotar e 20 Roma – nashle manusha line bicikli vash khedipe thaj transporto e materijalengo thaj kodoleske lenas pokimos (125 Eura pe chhon), ki kooperacija e Romane Asocijacijasar (Romska Demokratska Unija) kolesar o centro sas kerdino. E avgo rezultatija kotar o butikeribe sikavenas kaj i buchi ki avutni vrama ka bajrovel. Si interesantno te phenel pes vi kodo so adzhikerelas pes kaj e Roma ka oven kodola so ka kheden gasave materijalura, numa i vrama sikavdas kaj buteder manushendar so anenas e materijalura si na-Roma.

Ando Nis, Serbija, o YUROM Centro khamel te kerel Kinobikinibaski Unija vash e Manusha so Khedena e Materijalura. Kodi Unija ka ovel kerdini kotar e manusha dikhindoj olengere profesionalno zuralipe thaj na olengoro etniciteto.
Kana ashundas pes vash o nevipe kaj ka kerel pes gasavi jekh Unija o molipe/cena vash e khedipaskere materijalura jekhvaratar barilas. Pe nakhle 6 bersh e materijalongeri cena/molipe sas jekh, numa kana astardinas pes e materijalengoro legaripa avrijal o them i cena/molipe barilas (17 drom bareder kotar originalno molipe).

E projekton phendine upreder si elementura save keren olen te avel olen sukseso:
1) e projektura si kerdine upral i baza/funda kotar e Romengiri eksperienca 2) lacharen e buchakere kondicije thaj vazden o standardo te kerdas pes gasavi buchi, 3) del apes lachhi cena/molipe vash gasave materijalura, 4) dena e Romenge shajipen te bajraren pengi ekspirienca an gasavi buchi, 5) lena andre vi e na-Romen, so dela motivacija bute Romenge te keren kodi buchi sostar si kerdini vi kotar e na-Roma.

3. Treningura vash bucha so rodena pes

    - Horizontongoro Bajraribe, CARE/Roma NGO Dur ande Serbija
    - Treningo vash Romane Liderura, OSCE, Montenegro

Horizontengoro Bajraribe Projekto (2003) vash e terne Roma sas implementirimo kotar o CARE Serbija thaj Montenegro, DUR, Romano NGO, thaj Bucharnengo Univerziteto “Bozhidar Adzhija” Belgrad.
O projekto dijas buteder sar treningo thaj chi kerdinas fokuso num ape shajipena vash arakhibe buchi. Kerdas vi shajipen vash realno shanse te arakhel pes buchi an harni vrama. Kotar buteder sar 144 terne Roma (mashkar 16 thaj 30 bersh) save so aplicirinde vash o projekto, sas selektirime 50 pali i procedura thaj o intervju. Pali e selekcijaki procedura sas kerdine 3 grupe, kolenge sas dendine duj chhonengi serija kotar vorkshopura vash kodo sar skrinisarel pes o CV, sar kerena pes e intervju vash buchi, thaj specijalno dzhanibe vash profesionalno orientacija. E manushenge sas dendino shajipen vi te sichon pe komuniciribe, korkorutni responsibilita thaj diskriminacija.
Pal kodo e manusha sar individualcija skrinisarde kontrakto e Phutardine Univerzitosar. Sostar o kurso astarelas 2 chhon, pali kodo, sasa vrama te dikhen pes vavereder buchakere thana thaj te dikhel pes savo treningo trubuj thaj save si organizacijakere funcije vash diferentno/vavereder buchake thana. Jekhvar ko kurko e manusha dzhanas pe gavernoskere, privatne thaj na-gavernoskere organizacije, sar so si, Pink TV, Policija, shuzhipaskere salonija, Belgradesko ZOO thaj o UNICEF. Palik i lachi motivacija akala terne manusha so rodena buchi, dendino si lacheder ekspalanacija te hacharen e manusha so dena buchi akale terne ,anushen save pharipencar von aren pes khana rodena buchi. Ande e akala profesije sine lenge kerdo treningo: auto mehaika, auto elektrika vi vordonesko koloro, kheresko koloro, kheripe kher, suvibe, kovachi, keravipe, gudlipa, kenleri, vi pecivo, treningo pe keripe bala, kozmetikako artisto vi modako dizajnero. Varesave lije vi kursora pe literatura kotar e P.C.
Soske sas kerdino konstantno monitoring pe implementaciake organizacije (Care vi DUR), sar vi kotar e bucharni-grupa vaj i presijaki grupa, sa e participantora agorisarde lenge kursora. Sas lenge dendine e bazichno materijalora te crden peske korkorutne buchaja; e vavera rodena buchi vaj kerena advokasing e gavrernosar kaj gasave projektora si relevantno. Deindoj vokaciono/kvalifikaciono treningora korkori naj dost, thaj trubuj te avel komplentirimo e shaipenencar vash buchakoro-rodipe vi vazdipe pe pakivivale kerimatar te shaj te den pes realno shanse vash e avutno bucharipe. 70% procentora kotar e trenirime Roma arakle buchi.
O vazipe pe Romano lidership ande e Montenegro. O proekto chivela andre komprehensivno programa pe treningo vi monitoring pe grupa kotar e 20-30 terne Roma ande e edukatora vi zhurnalistora. Manusha kotar e NGO sektoro sas trenirime manusha so silen komercijalno shaipena. O marketo rodela akaja profesija, buteder trenirime si lendine ande e buchi.
Avindoj ande e so duj proektora so kerela e projektoren laches 1) o manush resljarela dzhanibe thaj shaipena so o marketo rodela (zuraripe), 2) dzhanela sar te rodel buchi thaj si proaktivno pe marketo so dela buchi vi 3) vazdipe pe gindipa e manushengo e potencijalno manushenge so dena buchi pala adava save pharipena isi e Romen khana rodena buchi, 4) CRUCIJALNO vash lachi buchi: konstantno monitoring vi treniripe te vazdel o pakivalipe e Romane trenerenge.

4Kreditija vash e tikne vi Medium/Mashkarune Firme (SME)

    - Lokalno NGO Alter Modus ande e Montenegro
    - Lokalno NGO Horizonti ande e “nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedoni”

Buteder Roma si dzhande sar kino-bikainipaske manusha pe vulica pe sa e produktija. Sakana e Roma si korkorutne buchara thaj operirinen sar familiake biznisora. Sar te si, te vazden pes lenge biznisora vaj olengero profito o bizniso rodela mikro-kreditora.
E Bucharne Agencije vi o SME Agencije shaj te den asistencija te den mikro-kreditija numa, sakana von naj fleksibilno (lunge vi komplicirime procedure, depozito, naj grejs periodo, vi vaver) sar so si e specifichno NGO-ske mikrofinansiske institucie, kodoleske e Roma mangena te len kreditija kotar e mikrofinasiske institucie.

Ande e Montenegro o lokalno NGO Alter Modus kerda implementacija e programeski vash e mikrofinasipe vash e SME. Ande e nakhlo bersh von dende kredito vash e 42 Romane klinentora; 42 kherutne Roma 1 IDP totalno 92,640 Euro. E sumi dzhana kotar e 500-7300 euro. I generalno impresija kotar e Alter Modus Kreditesko bucharno si “kaj e Roma si super klinentora: vuzhe, pakivale thaj bucharne.Olengere biznisora dzhan varekana nade e problemora (numa ande e kejso khana si e vavere klinentosar) numa sakana von den sa phestar te irisaren o kredito”.70
Ande e “nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija” o NGO “Horizonti” - lija zhutipen kotar e Katolichko Khangerako Servisi vi kotar e vavera donora - kasko ciljo si e Romane dzhuvljengo bizniso. O Horizonti phuterdas mikro-kreditno linije e dzhuvljenge so si aktivno ande e kino-bikinipe, cikne produkcije, servisora vi familijarno biznisora. I procedura si sigutni vi fleksibilno: o aplikanto na pokinela intereso, na trubuj love, naj zalozhbi thaj o kredito lel pes jekhe kurkeske. O kredito si mashkar e 500 thaj 2,500 Eurora, numa, trubuj te avel pokindo sigate kotar e periodo mashkar e 6-9 masek. O Horizonti dijas 9,703 mikro kreditora kotar so 5,001 sas denino e Romane klinentenge. I totalno suma si $6 milionora, avrijal kotar e Romenge gelo ekvash ($2,9 milionora). Sigate o Horizonti mangel te phutrel ofiso ande e Gostivar vi ande e Kumanovo thaj te del neve kreditno linije.”71
So si interesantno ande e akala egzamplora si kaj e Roma si prepindzharde sar lache klinentora vash e mikrofinansisko sektoro. E Horizentesko egzamplo resljarela buteder Romen e speciljalno ciljosar pe Romane dzhuvlja thaj na rodela depozito, thaj von shaj te araken lengo drom ande e mikro-kreditno institucije, sar vi ande e Montenegresko egzamplo.
Sar te si, isi rekomoandacija te kerel pes stimulacija specijalno e Romane dzhuvljenge ande e bucharipe trujal o lacheder kondicije.

5. Publichno Butikeripe

    “Nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedoni” Publichno Butikeripakse programora
    - “But lachi Serbia” publichno butikeripaske programora ande e Serbia - o egzamplo ande e Nis

I Nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija” Publichno butikeripaskere programora

E trubimatar te prekerel pes e themeski infrastruktura, vi o fleksibilno sistemo so dela e lokalno autoritetenge te den ande e kontakto direktno e privatno donorencar kerdas e Publichno Butikeripaske Programora but popularno ande e tham adadzhives.

Sar regulacija, akava programo dijas buchi bare numeroke manushenge kaski edukacija sin a adekvatno vaj e manushen isi limitirime shaipena, von kerde baro intereso vi pe Roma. Akala programora shaj te oven jekh kotar e zurale instrumentora koter e Romengi inkluzija pe bucharipasko marketo, numa vi pe skurto vrama dzhi kote vaver mehanizmora na len peske lengo than.
Kodoleske trubuj te lel pes na koherentno politika pe inkluzija pe Romane buchara ande e Publichno Butikeripaskere Programora. E analizi kotae e diferentno metode si lendine vash e kontraktora pe buchara ande e Publichno Butikeripaskere Programora ande e “Nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija “ so vakerela kaj egzistuin trin modelora:

    § “bidikindo etnikano selekciako proceso” – kote sa “e manusha so roden buchi si legalno” thaj kote sas phendino kaj trubuj pozitivno akcija so ka anel benifito e Romane buchrenge. Akava ciljo na dijas rezultato vaj sas cikni participacija e Romengi ande e (Prilep)
    § “etnichko senziviteto naformalno selekciako proceso” dendino si buchi e numero e Romenge kotar e selekciono komiteto sar “lache” kandidatora vi inkluzije ande e selekciono komiteto kotar e reprezentatora kotar e Romani komuna (Kochani)
    § “etnichko senzitiviteto pe formalno selekciako proceso” so rodela zor pe buchara te keren sigurno i participaciaki kvota-rodipe kotar e avruno donori, thaj kerela sigurno i adekvatno reprezentacija e Romane bucharenge (Bitola).

    Kochani Publichno Butikeripaske Programora
    O sherutno ande e komuna Kochani si chaljardo e rezultatosar kotar e publichno programora: “O pokinos ine lacho; i buchi sine kerdini, thaj e manusha sas loshale. Amen khamas te dzhas dureder gasve programoncar. Chuvindoj andre vi o baro numero kotar e Roma so si lache buchara, von resljarde pesko materijalno ciljo numa vi o edukativno: E Makedonijake buchara dikle kaj e Roma kerena peski buti, na rovena pes vaj kerena protesto, si len disciplina thaj dena sa pester te agorisaren peski buchi.”72
    Sar kotor kotar e selekciaki kriteria, sas e Romengi participacija andre ande e selekciako komiteto- sar vi ando o Kochani - si importantno. Shaj te del lache informacije vash e bucharne vi informacie kaske chaches trubuj buchi. O dzhanibe thaj o prependzharipe mashkar e Romani komuna si lendini telal i konsideracija. Sar te si, akava trubuj vash e avutne analize ande e provizije pe objektiviteto e Romane membronge ande e selekciake komitetora.

    Publichno Programora ande e Bitola
    Bitola lijas diferentno leipe pe efektora: kote o ciljo sas te lel pes thaj te kerel pes proporcionalno reprezentacija e Romenge (kvota) ande e grupa kotar e selektirime buchara telal o Specifichno Publichno butikeripaske programora.
    Gindil pes mishto kaj o idealno resljaripa ka ovel kombinirimi reprezentacija e Romengi ande selskciako komiteto, objektivno kritetria vi participacijaki kvota (bazirimi upral o popiso). Dureder, ad hok, vi avrune donora lena inicijative: o gaverno trubuj te del avri i selekciaki criteria te shaj te kerel sigurno i standardno selekciaki procedura.

Lachi Serbija” proektesko-egzamplo ande e Nish Srbija
O proekto phenela vash o permamentno bucharipa ande e publichno buchi vash e na-buchara so si registririme ande e Nisheski Agencija vash bucharipe ande e kombinacija e vokacijakere treningosar ande e akaja area. Sar rodipe kotar o donoro, e Bucharni Agencija kerdas kvota kota e 30% kotar e Roma pe sasto numero kotar e manusha so ka oven involvirime ande e proekto. Sas phendino kaj akaja kvota naj te resel e Romen dzhi kote o Roma sikavena suficientno intereso pe proekto. Generalno o intereso vash e proekto sas rezervasar, thaj o pokimos sas 120 euro, dzhi kote kodi informalno konstrukciaki buchi ka ovelas pokindi 300 eura pe masek/chon.
Si varesavo so shaj te sikljovel pes kotar e Serbijako egzamplo:

    1. Te keren pes bucharipaske kvoti naj obligatorno numa naj suficientno;
    2. Vokaciono treningo chhi trubuj sar motivacija e manushenge kasko prioriteto si te anen habe peske familijake
    3. Atrakcija e manushenge kotar e informalno buchako marketo pe formalno rodela kompenzativno pokimos vi eventualno vaver motivacija (stabiliteto pe lungeder vrama, kontrakto, benificie, vi vaver).

6. Proektora so naj len sakseso – vaj shaj te sikjovas olendar?

    - Generalno Vokaciono Treningo – Suvipe& Keripe bala/frizeri ande e regiono
    - Romane NGO-onge inicijative – egzamplo kotar e Bilacho Papinengo Proekto ande e Vojvodina Serbia
    - Proporcionalno reprezentacija e Romengi ande e gavernonge institucije ande e regiono

    Vokaciono treningora
    Kana avile ande e Balkano but internacionalno NGO dije love pe treningora sar so si o kheripe bala/frizeri but e Romane dzhuvljenge. Inicijativno akava sine diklo sar “kulturno senzitivno” (korektno) resljaripe, te arakel e Romnjen pashe dzhi pe lenge komune vi te den shaipen vash e korkorutno bucharipe. Sar te si pe buchako marketo si shela thaj shela kotar e semi-suvipaske vi keripe balenge manusha. Von shaj te den cikno serviso ande e lengere komune, numa akava perela ande e kategorije sar amaleski asistencija a na, bucharipe. Sar te si e tekstilno kompanie ka praven pes (sar ande e Bugarija) akala Romnja ka len buti vi ka ovel len pokimos kotar e lenge kvalifikacije.
    Pea kava momento akala treningora shaj te oven benifitno vash e socijalno kvalifikacije. Shaj te oven dikinde sar jekh pundro angle sar treningo vash e “marketeske” talentora. Sar dujto phundro shaj te lel pes telal i konsideracija o ICRC – sko proekto ande e Montenegro. ICRS vazdijas vokaciako proekto ande e koperacija e Butikripaske Agencijaja so nashtit e oven perdine e buchaja pe (lokalno) buchako marketo. Te phenas isi trubuimatar vash e kenlero/manush so anela ande restoranura habe - numa profesionalno. Akava kenlero resljarela teoretichno vi praktichno treningo o praktichno kotor kotar e treningo ka lel than ande e hoteli pe paj, kote so majsuksesivno manush ka ovel lendino te kerel buchi.

    Romane NGO-nenge inicijative
    E Romane NGO dzhanena kobor thaj sar si i ekspertiza ande e lenge komune. Kodoleske trubuj te arakel pes lacho mikso mashkar e Roma vi i ekspertiza/sar khana so o marketi rodela.

    Vi palik adavaachovela e bucha te aven bange vi palik o dzhanibe so o marketi rodela vi savi te si i ekspertiza. EW dosha shaj te oven: nasvalo kerdino budzheto, mangindoj te keren pes but bucha ande khetanutni vrama, na adekvatno organizacija forma kotar e bizniseski struktura, ekspor/importeske regulacije, bizniseski registracija, taksake regulacije, vi vaver.

    E bilache papinenge proektora
    Ande e Vojvodina, Serbija e proekteski idea sas te cerdel e papinengo aktiviteto, bazirimo upral e egzistijalno firma kotar e jekh Rom khon sas aktivno ande e akaja area thaj vov biknela sas e papina tele. Palik e papinengo plano vash e jekh bersh trubujasas ko starto 300 (bazichno numero vash e papina te cerdel o bizniso) vaj ande e love 14,300 euro te len pes( 4,000 cikne papina x 2,5 euro, 300 kg kotar e habaske x 6 euro, 300 purane papina te chinen pes pes x 7 euro, 100 kg kotar e papineni kil x 4 euro) thaj o numero te bajrovel kotar e 300 dzhi pe 500 dejenge papina. Tikne papina bare papina thaj o andrune bucha e papinengo te avel bikindo ande e Agrokulturno Unija kotar e Romani Asocijacija ande e Vojvodina, kaski obligacija ka ovel te biknel sa akala produktija. Akaja dosh te biknel akala produktija trujal e egzistirimi konekcija e doshale membronge ande e avundipasko bizniso. O mas thaj e cikne andrune bucha kotar e papina trubujas sas te oven bikinde pe kherutno marketo, mishto (sar bilache materijalora vash e probno/piloteski produkcija) thaj e andrune bucha kotar e papina trubujas sas te dzhan pe Trito phuvjengo marketora. O profito kotar e bikinde produktija e Romane NGO trubuja sas te len vash e papinengi reprodukcija mashkar e Roma ande e Vojvodina, ande e vrama pe trin bersh.
    Bibahtake o projekto iklilas na - mishtes. Te phenas te ovela sas buchi deshe Romenge, numa ande e proekto naj sas love vash e pokimos, thaj kana e papina avile ande e gava sas problemo khon ka lel sama pe lende. Thaj e budzheteske kalkulacije vash e dzhivinengo habe naj sas kherdino korektno, thaj e papina sas mekle bizi suficientno habe.

    Proporcionalno reprezentacija e Romengi ande e gavernoske institucije
    E egzamplora ande e regiono sikavena kaj si vazhno te isi Romane Advajzora ande e (lokalno) gavernoske institucije so ka reprezentirinel e Romengo intereso kotar e Romani komuna, numa palem kodola pozicije si kvalifikuime sar buchi kotar e civilno serventara. E Rom trubuj te resljarel zhutipen kotar leski/laki komuna thaj te avel adekvatno kvalifikuimo manush ande e rango kotar e publichno administracija dzhi pe respekto kotar e madzhoritetaki populacija. Te na laki/leski pozicija pe rango kotar e publichno administracija naj te ovel akceptuimi thaj e Rom naj te aven seriozno numa ka ovel “lendino” Rom. O Romano manush trubuj te pherel i pozicija, vaj te resljarel adekvatno buchaki deskripcija thaj te trubuj vi adekvatno treningo. E Romano manush trubuj te ovel ekstremno precizno thaj trubuj les fakto kaj dzhanel te kerel buchi.
    Lacho egzamplo kotar e gasavi pozicija si arakli ande e Egzekutivno Konsilo ande e Vojvodina, Serbija kote so sa e minoriteten isi pozicija. Si vi e Romenge gasavi pozicija. O avutno vazdipasko efekto vaj sukseso kotar e manusha so arakle buchi shaj te avel dikli ande e phanli koperacija e Romane referenteja, e Gendereske Egaliteteske Advajzea vi e Bucharne Agencijaja sar vi e Ombudsmaneske ofisea. E Romane bucha naj buteder area kotar e Romano referento, numa si vi e bare glavno departamentora kotar e Egekutivno Konsilo. Akava mainstream/glavno/vazhno si ultimatno kleja vash e sukseso.
    Kodoleske o proekto kotar e Europaki Agencija vash e Rekonstrukcija (EAR) ande e “nekanutni Jugoslovijaki Republika Makedonija” te trenirinel 600 ternen kotar e na-madzhoritetake komune sar civilno buchara si lacho egzamplo. O EAR proekto naj numa fokusirimo pe terne Roma numa vi e vavere na-madzhoritetaja. Akava kerela lokeder e terne Romenge te keren netvork vi te araken pes e ucheder aristokratijaja kotar e minoritetenge grupe.

    Vaver sukseseske faktorija vash e introdukcije e pozicijaki kotar e Romano referenti si transparentno selekcija vi procedura vi achovibe ande e civilno buchi te (astaren pes vi dureder e standardora).

    Permamentno solucija vash e proporcionalno reprezentacija

    Vi akala “standardija” shaj te oven striktno thaj shaj te oven phare ande e kejsora e Romenge, varesavi bazichno criteria shaj te achovel. O gavermento trubuj te lel telal i konsideracija e Romengo bucharipe te avel pasheder dzhi pe kvalificiaki criteria, o Rom trubuj te avel akseptuimo kotar e laki/leski bucharipasko trujalipe vi o gaverno trubuj te del kondicie e Romane referenteske te agosarel o rodipasko treningo vaj studie angleder te resljarel i buchi. Te o Rom nashti te perel akala rodipena voj/vov trubuj te oven paruvde e vavere manushesar so ka kerel lacheder buchi. O gaverno trubuj te del fiksno termino vash e buchi (te sikaven peske dendine obligacije) thaj kodolesar te keren i pozicija zureder thaj stabilno.
    Kodoleske o Romano referento nikana na trubuj te ovel pokindo kotar e (internacionalno) NGO. O avruno donoro vaj NGO shaj te pokinel e gavernoske vash e pozicija, numa i pozicija trubuj te avel striktno kotar e gavernosko budzheto, thaj kodoleja i pozicija lokeste nashtit e ovel chinavdi khana o NGO naj buteder te pokinel.
    7.Transformacija kotar e informalno ko formalno bizniso-o kejso pe vulicako kino-bikinipe

    - Marketeske regulacije ande e Nis, Serbia
    - O nevo zakono pe kinobikinipeande e”nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedoni”

Palik e EU kriteriumora so e EU vash e akseso buteder gavernora ande e regiono mangena te keren legalizacija pe ,,kali,, ekonomija. Akava kreirinela problemora ande e korkoutno bucharipe vi ande e tikne firmi so na pokinena e takes, thaj trubuj te keren duvar buteder profito te shaj te peren peske obligacije te pokinen e takes. Akava proceso kotar e transformacija ka tavdel vi ande e avutne nekobor bersh ciljosar te kerel sigurno o profitabilno korkorutno bucharipe vaj SME e Romenge si vazhno kaj von si informirime kaj trubuj te keren legalizacija pe lengo bizniso.

Nish, Serbija “Piaca” (market) regulacije kotar e informalno ko semi-formalno cikne kino-bikinipa
Ande e Nish i komuna crdijas ande e 2004 bersh te dzhal ande e tranzicija kotar e informalno pe semi-formalno cikne biznisija. O manusha so biknen pe marketo-sas len jekh bersh kontribucija ande e forma kotar e paushalno taksa. Pe agor e bersheskero e takes ka oven dikle upral e chachipsarkerdine love pe marketo so o bucharno kerdas. E manusha tari komuna kedena e love kotar e taksa. O Daniels Nashle Manushengo Konsilo (DRC) dela e manushenge keshiero, dela lenge smetki/rahunki kote so i taksa si vakerdi. Pe akava drom adzhikerel pes kaj 70% kotar e bizniseske transakcije ka oven kerdine pe formalno drom.
I komuna shaj te del buchi numero kotar e manusha vash akava, te phenas te keren buchi sar taksi olektora, manusha sar sekuritetora, so ka kerel o marketo siguno than kotar e chora.
I inicijativa shaj te ovel suksesno te kerdas pes akava: 1) o planiripe dzhala (leindoj sama vash o finansiengo manush), 2) si publichno/privatno mikso ( DRC vi i komuna thaj o marketeske buchara) vi 3) andre si e Roma kotar e Romani komuna thaj e mazhoriteta, 4) si kreirimo varesavo stabiliteto vash e manusha so biknen, sigurno si e klinentora vi eisi lacho bizniseske shaipena kaj i policija naj te avel vi te astarel vi paldel e manushen. Bizniseske shaipena si lacheder pe akava drumo. 5) E Nisheski komuna dela formalno bucharipe varesave manushenge trujal akava proekto.

“I nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonij”, Nevo kinobikinipasko zakono -regulacije pe informalno bizniso

Ande e nakle bersha, e autoriteija kotar e nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija kerdas serije katar e kerimatar te del zhutipen ande e korkorutno bucharipe vi phrutaribe cikni firmi. O nevo Kino-bikinipasko zakono, crdijas pe zor ande e Aprilo 2004, te kerel lokeder e komercijalno aktivitetora. E aplikacijaki forma vash e registracija pe komercijalno aktiviteija si bilovengo, thaj lokeste shaj te perel pes thaj shaj te arakel pes pe lokalno nivelo. Tehnichko rodipena si astarde pe minimimalno nivelo.

E kerimatar si lache, numa e Romane reprezentatora vakerde kaj von hasaren e benifito(bi lovengo Sastipaski protekcija odoleja so si registririme sar bibucharne ande e Bucharipaske Agencije) thaj trubuj duvar te pokinen pe takes. E korkore bucharne rodena intermno solucija vash e varesavo grejs periodo (jekh bersh) te del e vulicake bizniseske te avel registririmo e bucharne ofisesar thaj I sastipaski grizha te ovel pokindi kotar e them. Vaver shaipen shaj te ovel e “paushalno” sistemo.

9.4 Kleja vash e sukseso-Sugestije vash e avutni buchi

Sar so shaj te dikel pes kotar e ,,lache praktike,, e egzamplora upre naj numa buchi kotar e replikacija, numa rodela elementora so kerena e egzampleske proektora suksesno. Thaj si mishtest e dikel pes vi ande e na lache egzamplora thaj te kerel pes prevencija ma te keren pes simularno hibi.

Ande e kalkulacije akala rekomandacije/sugestije shaj te keren suksesivno o proekto vaj op aktivno butikeripaske kerimata te vazden e Romengo bucharipe.

    ˇ Govermento te kerel simplo e procedure vi e regulacije vash e sa e aspektora kotar e bucharipe vi te keren pes SME/korkorutne-bucharipaske vi vaver formi kotar e ekonomikano vazdipe;
    ˇ Te vazdel pes vaj te buvljarel pes e Romani expertiza & dzhandi-sar;
    ˇ E Roma te resljaren lokeder e mikro-kreditija;
    ˇ E Roma te keren lafi vash e e fer vi ”marketable” love vash e lengi buchi (Kollectors & Publichno Butikeripaske Programora;
    ˇ Te vakerel pes e Romenge vash e akseso vi i informacija vash e e specijalno programora ande e Bucharne Agencie vi SME Agencie (legislacija, taksi procedure, registracija, import/export-ske regulacie,);
    ˇ E majchorore Romenge so silen socijalno vaj resljaren socialno e familijarno love te kerel pes stabilizacija pe lenge dzhivdipaske kondicije(siguriteto) odoleja so von ka roden buchi thaj ka lacharen peski situacija;
    ˇ Te del pes protekcija kodole manushenge so kerena sas buchi ande e gavernoske fabriki te dzhan ande e rachutni shkola vi o NGO te te kerel lenge treningo vash o korkorutno bucharipe;
    ˇ Investicije ande e vokaciake treningora so marketo rodela;
    ˇ Prevencija kotar e kreacija buchi vash e Roma e Roma trubuj te aven mashkar e vavera thaj te avelen egaliteto;
    ˇ E Roma trubuj te roden lengo “buchako” identiteto, sar buvleder horizonto pe ekonomikane vi bucharne shaipena;
    ˇ E Roma te putren korkori servisno ekonomija ande e olengeri komuna sar so si: ,,trafika, cikne supermarketora, bolta vash e reparacija (pe sa sorte: elektrika, menije, kuhinje, vaver), cafe/bar, vaver;
    ˇ Vazdipa pe trito sektoro – Socialno protekcija/servisora trujal na-profitno sektoro (e.g. Kherutni grizha e phurenge)

Kotor 10-Konkluzije

Lendino kotar e khetanutno proekto kotar e koperacija mashkar e Europako Konsilo, OSCE-ODIHIR vi e Europaki Komisija,,E Roma telal o Stabilitetesko Pakto II pe ,,Akseso e Romengo pe Bucharipe ande e Teluni -Chachuni rigeski Europa, mashkar e 2003-2005.

Duj bersh sine kerdino o rodipen ande e shtar thema ande e ( Kroacija, Bosna thaj Herzegovina, Serbija thaj Montenegro vi ande “Nekanutni Jugoslovijaki Republika Makedonija”) , e reportora sine kerdine sar drafto ande e pandzh thana, Zagreb, Tuzla, Nish, Skopje vi Podgorica thaj e rekomandacije vi e konkluzije sine pharuvde sa e participantoncar.
Pe agor kotar e proektesko aktiviteto o regionalno reporto sas telal o drafto thaj sasa prezentirimo ande e Skopje pe agor kotar o Aprilo 2005 brersh. Sa e reportora shaj te oven telal e dureder konsultacija palik akava khedipe.
O orginalno adzhikeripa kotar e duj internacionalno konsultantija sine uche thaj chuvena andre i aspiracija te keren pes bucha e Romenge, thaj te keren pes adekvatno bucharipaske politike e ciljosar te resjaren pes bucharipaske prospektora vash e Roma. Akala ambizije si narealistichno ande e thema leindoj sama pe sasti generalno ekonomikani situacija.

Sar te si o proekto resljardas akava, so shaj te ovel lendino sar stabilno khana ka dikel pes kaj naj but kerdino ande e area vash e Romengo bucharipe angleder:

    ˇ Vazdijas o gindo vash e bucha so Roma arakena ande e lengo bucharipa.
    ˇ Vazdije o gindo vash e problemora so isi e Romen te dzhan vi dureder pire buchasar.
    ˇ Buteder interakcija vi haljovipe mashkar e lokalno bucharipaske autoritetija vi i Romani komuna
    ˇ Buteder gindo vash e kompleksno bucharipaske bucha ande e buvli vi mashkar e Romani populacija
    ˇ Vrama kana trubuj te dikhen pes, diskutirinen pes vi hacharen pes kobor si vazhno o bucharipe vi o drom kote te bichales i buchi e Romengi sar khovli grupa
    But generalno rekomandacije vi sugestije vash e dureder buchi ande e vrama sar so trubuj
    ˇ Keren e Roma te len o legaripe ande e arakipa e soluciengo vash e bucharipe buchi pe lokalno nivelo
    ˇ Den shaipe e Romenge te len akseso ande e bucharipaske autoritetija, SME agencije, thaj sa e formalno kanalija (Socijalno Partnerora, vi vaver.)
    ˇ Keren e Romenge te avel len lacho levelo kotar e reprezentacija ande e lokalno, provincionalno vi nacionalno autoritetija
    ˇ Araken kreativno solucija vash e formalizacija pe ekonomija bizi te hasaren pes i aktivno participacija e Romenge
    ˇ Kreirinen klaro strategija&programora ande e inter-ministerialno kooperacija te adresirinen e bajbare Romengere trubuimatar, sar benifito vash e sasti societa.

Jekh rekomandacija adzhikerela avri vi trubuj te avel kotor akava

Crden e pilot proektosar kotar e Romani mahala vaj komuna, o serviso (SME, shkola, sastipasko centro, vaj vaver) ande e komuna, kreirinen chachuno bucharipe (buteder kotar e pokimaski-generativno programo), keren adekvatno kheripe vi infrastruktura vi den adekvatno Romengi reprezentacija vash e akaja komuna

Jekh konkretno rezultato kotar e proekto si kaj e Romane studentora si lache informirime vash e butikeripaskere bucha thaj akala mangipena pe lache bucha shaj te aven replicirime sakote-vash e Romengo komunengo benifito sar vi vash e gavernoske autoriteija.

ANEKS – Bibiliografija (leindoj andre vi e reference kotar e individualne themengere reportura)

Basil Davidson, The Black Man’s Burden – Africa the curse of the Nation State, 1992
(Basil Davidson, E kale manusheski bibaht – Afrika iritacija e Nacionalno Themeski, 1992)

Will Guy, editor, Between Past and Future – The Roma of Central and Eastern Europe, a collection of essays, 2001 including:
(Will Guy, editoro, Mashkar I nakhli vrama thaj o Avutnipe – E Roma kotar e Centralno thaj Istochno Europa, kolekcija kotar esejura, 2001 bersh leindoj kate vi:)
Martin Kovats, The emergency of European Roma policy
(Martin Kovats, Urgencija vash e Europaki Politika pe Roma)
Donald Kenrick, Former Yugoslavia: A patchwork of destinies

    Donald Kenrick, Nekanutni Jugoslavija: Dilipe kotar e bhagje/sudbine/trajo

National Minority Laws – Serbia and Montenegro (Federation 2001), Bosnia and Herzegovina (2003/4), Croatia (2000) and NOT for “the former Yugoslav Republic of Macedonia”
(Nacionalno Zakono vash e Minoritetura – Serbija thaj Montenegro (Federacija 2001), Bosna thaj Hercegovina (2003/4), Koracija (2000) thaj NA vash e ,,nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija)

From Pre-Accession to Accession, Thematic Evaluation, Review of the European Union Phare Assistance to Roma Minorities, Phare Support Allocated in 1999-2002 and implemented until November 2003, EMS, European Commission DG Enlargement, December 2004
(Kotar I Anglal Acesija dzhI ki Acesija, Tematikani evaluacija, Dikhipen kotar Europaki Unijaki Phare Asistencija vash Romano Minoriteto, Phare @utipen dendino ano 1999-20002 bersh thaj implementirimo dzhI ko novembro 2003 bersh, EMS, Europaki Komisija DG Buhljaripe, decembro 2004 bersh)

The situation of the Roma in an enlarged European Union – European Commission DG for Employment and Social Affairs, by the Consortium: Focus Consultancy LTD., European Roma Rights Center and the European Roma Information Office, 2004
(E Romengi situacija an bareder Europaki Unija – Europaki Komisija DG vash Bucharipe thaj Socijalno bucha, katar o Konzorciumo: Fokus Konsultacija LTD.,
Europako Romangere Hakajengo Centro thaj e Europako Romano Informacijako Ofiso, 2004)

Terms of Reference - Cooperation on employment in South East Europe - Review of employment policies and of the performance of employment services - in the Stability Pact’s beneficiary countries, prepared at the first meeting of the permanent high-level committee Brussels, 9-10 December 2003 – internal CoE
(Save reference – Koopercija vash bucharipe ande Europa – Dikhipen ande bucharipaskere politiki thaj e buchakere servisura – Ano thema kotar o Pakto vash Stabiliteto, kerdino pe avgo mitingo pe majuchho nivelo ano komiteto ano Bruselo, 9-10 decembro 2003 –CoE)

Joint Report on Social Inclusion – DG Employment and Social Affairs, 2004
(Khetanutno report ovash Socijalno Inkluzija – DG Bucharipe thaj Socijalno Bucha, 2004)

Romany Settlements, Living conditions and Possibilities of Intenegration of Roma in Serbia – Research by Dr. Bozidar Jaksic and Goran Basic, M.A., Ethnicity Research Center, Ministry of Human and minority Rights, OXFAM, 2002
(Romane Mahale, Dzhivdipaskere Kondicije thaj [ajipena vash Integracija e Romengo ande Serbija – Rodipen kerdino kotar o Dr. Bozidar Jaksic thaj o Goran Basic, M.A., Rodipasko Centro pe Etnicitetura, Ministeriumo vash Manushikane thaj minoritetongere Hakaja, OXFAM, 2002)

Towards Realizing a Right to Positive Action for Roma in Europe: Connors v. UK, by Claude Cahn, Roma Rights 1/2005
(Mamuj I Realizacija pe Hakaj vash Pozitivno Akcija vash e Roma ande Europa: Connors mamuj UK, kotar o Claude Cahn, Romane Hakaja 1/2005)

“Study on Data Collection to measure the extent and impact of discrimination in Europe” -- Final Report 7.12.2004 - Net Effect Oy, Niklas Reuter, Timo Makkonen, Olli Oosi.
(,,Studija pe Dataki Kolekcija te avel pes dzhI pe impakto upral I diskriminacija ande Europa,, - Finalno reporto 7.12.2004 - Net Effect Oy, Niklas Reuter, Timo Makkonen, Olli Oosi)

MIGRANTS, MINORITIES AND EMPLOYMENT IN SWEDEN. EXCLUSION, DISCRIMINATION AND ANTI-DISCRIMINATION. RAXEN 3 Report to the EUMC by the RAXEN Focal Point for Sweden - Expo Foundation, Author, Cecilia Englund
(MIGRANTURA, MINORITETURA THAJ ARAKHIPE BU^I ANDE [VEDO. EKSKLUZIJA, DISKRIMINACIJA THAJ ANTI-DISKRIMINACIJA. RAXEN 3 Reporto vash EUMC kerdino kotar RAXEN Punto ano [vedo – Expo fondacija, Autoro, Cecilia Englund)

MIGRANTS, MINORITIES AND EMPLOYMENT: EXCLUSION, DISCRIMINATION AND ANTI-DISCRIMINATION IN 15 MEMBER STATES OF THE EUROPEAN UNION, On behalf of the European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia (EUMC) by the International Centre for Migration Policy Development (ICMPD), October 2003
(MIGRANTURA, MINORITETURA THAJ ARAKHIPE BU^I: EKSKLUZIJA, DISKRIMINACIJA THAJ ANTI-DISKRIMINACIJA ANO 15 THEMA MEMBRURA KOTAR EUROPAKI UNIJA, pe anav kotar Europako Moniteoring Centro vash Rasizmo thaj Ksenofobija (EUMC) kerdino kotar Internacionalno Centro vash Migracijako Politikako Zuraripe (ICMPD), oktobro 2003)

“Migrants, minorities and employment in France, exclusion, discrimination and anti-discrimination” RAXEN 3 Report to the European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia (EUMC) by the RAXEN Focal Point for France , (Agence pour le développement des relations interculturelles - ADRI) Agency for the development of intercultural relations, Paris, 2003
(,,Migrantura, minoritetura thaj arakhipe buchi ande Franca, ekskluzija, diskriminacija thaj anti-diskriminacija,, RAXEN 3 Reporto vash o Europako Monitoring Centro pe Rasizmo thaj Ksenofobija (EUMC) kotar RAXEN Kontakt Punkto vash Franca, (Agence pour le développement des relations interculturelles - ADRI), Agencija vash zuraripe thaj interkulturalistikane relacije, Paris, 2003)

Relevant judgments or decisions made by the European Court of Human Rights:
Nachova and Others v. Bulgaria, violation of Article 2 (right to life); Balogh v. Hungary – violation of Article 3, Connors v. the United Kingdom – violation of Article 8, G.B. v. Bulgaria – violation of Article 3, Velikova v. Bulgaria (ECtHR) – violation of Articles 2 and 13, Anguelova v. Bulgaria – violation of Article 2, 3, 5 and 13, Assenov v. Bulgaria - violation of Articles 3, 5, 13, 25, Conka v. Belgium – violation of Articles 5, P4-4, 13, Chapman v. the United Kingdom – no violation found but useful language from the Court.
(Relevantno krisaripe vaj decizije kerdine kotar o Europaki Kris vash Manushikane Hakaja: Nachova thaj Vavera mamuj Bulgaria, phageripe e Artiklosko 2 (hakaj pe dzhivdipe); Balogh mamuj Ungriko them – phageripe e Artiklosko 3, Connors mamuj Khetanutno Thagaripe – phageripe e Artiklosko 8, G.B. mamujbulgaria – phageripe e Artiklosko 3, Velikova mamuj Bulgaria (ECtHR) – phageripe e Artiklosko 2 thaj 13, Anguelova mamuj Bulgaria – phageripe e Artiklongo 2, 3, 5 thaj 13, Assenov mamuj Bulgaria – phageripe e Artiklongo 3, 5, 13, 25, Conka mamuj Belgija – phageripe e artiklongo 5, P4-4, 13, Chapman mamuj Khetanutno Thagaripe – naj sas arakhlino phageripe numa sas phendine lachhe vorbi ano Kris.)

Case No. 15766/03, Stjepan Orsus and 14 others v. Croatia, application filed on December 15th, 2004.
(Krisaripe No. 15766/03, Stjepan Orsus thaj 14 vavera mamuj I Kroacija, aplikacija pherdini pe 15-to decembro, 2004.)
Forced sterilization: 15966/04, I.G., M.K., and R.H. v. Slovakia, and an Access to medical files case, 32881/04, K.H. and others v. Slovakia (8 applicants)
(Sterilizacija zorasar: 15966/04, I.G., M.K. thaj R.H. mamuj Slovakia thaj akseso pe sastipaskere fajlura, 32881/04, K.H. thaj vavera mamuj Slovakia (8 aplikantura))

Special report on violations of Social Rights 2002, Ombudsman’s Office of the Federation BiH.
(Specijalno reporto vash phageripe e Socijalno Hakajengi 2002, Ombudsmanosko ofisoande Federacija BiH.)

Under Annex 6 to the General Framework Agreements for Peace in BiH – Dayton Peace Agreement.
(Telu Anekso 6 kotar e Generalno Kontrakto vash Namaripen ano BiH – Dejtoneski Phangli Vorba vash Namaripen)

ECRI general policy recommendation N°4: National surveys on the experience and perception of discrimination and racism from the point of view of potential victims, Strasbourg, 6 March 1998 CRI (98) 30
(ECRI-ski generalno rekomandacija vash I politika No4: Nacionalno dikhipena pe eksperienci thaj dikhipen upral I diskriminacija thaj rasizmo dikhlino kotar e potencijalno zhertvi, Stazburgo, 6-to marco 1998 CRI (98) 30)

Immigration Policy, Discrimination and Integration in Europe: What future for Europe in the 21st Century, A presentation for the EUROPEAN PARLIAMENT Public Hearing “Migration, integration and development: towards a European Policy?” Brussels, 15 March 2005
(Imigracijaki Politika, Diskriminacija thaj Integracija ande Europa: Savi avutni vrma vash Europa ano 21-to shelbershipe, Prezentacija vash EUROPAKO PARLAMENTO ,,Migracija, integracija thaj zuraripe: mamuj e Europaki Politika?,, Bruselo, 15-to marco 2005)

Josef R. case described in “Testing to prove racial discrimination: methodology and application in Hungary” by Fitsum Alemu, Roma Rights Quarterly, 2003
(Josef R. Phendino ande ,,Testiribe te sikavel pes rasaki diskriminacija: metodologija thaj aplikacija ande Ungriko them,, kotar o Fitsum Alemu, Roma Hakaja zhurnalo, 2003)

Research on Employers Attitudes towards Women’s' Professional and Family Activities, State Office for Protection of Family, Motherhood and Youth; research made by women's organization B.a.B.e., Zagreb, 2002
(Rodipen vash kodo savi reakcija keren e manusha so den buchi vash e Dzhuvlja Profesionalcura thaj Familijakere Aktivitetura, Themesko Ofiso vash Familijaki Protekcija, Dajipen thaj Terne; rodipen kerdino kotar e dzhuvlikani organizacija B.a.B.e. Zagreb, 2002)
PRSP, Poverty Reduction Strategy Papers for Serbia and Montenegro, Bosnia and Herzegovina, Croatia and “the former Yugoslav Republic of Macedonia”.
(PRSP, Strategijako Papiro vash ^orolipaski Redukcija vash e Serbia thaj Montenegro, Bosna thaj Hercegovina, Koracija thaj ,, nekanutni Jugoslavijaki republika Makedonija,,)

Labour Market in After War BiH: How to stimulate companies to open positions and increase mobility of the workers, World Bank, November 2002
(Marketo e Buchako pali o Maripen ano BiH: Sar te stimulirinen pes e kompanije te phutren pozicije thaj te bajraren e bucharnengo mobiliteto, Lumaki Banka, novembro 2002)

Roma Access to Employment in Bosnia and Herzegovina, CoE, Amir Sarjlic & Judith Kiers, 2004
(Romengo Akseso pe Buchi ande Bosna thaj Hercegovina, CoE, Amir Sarajlic & Judith Kiers, 2004)

Roma Access to Employment in Serbia and Montenegro, CoE, Nenad Vladisavljev, Nedjeljka Sindik & Judith Kiers, 2004
(Romengo Akseso pe Buchi ande Serbia thaj Montenegro, CoE, Nenad Vladisavljev, Nedjeljka Sindik & Judith Kiers, 2004)

Roma Access to Employment in Croatia, CoE, Lovorka Kusan, 2004
(Romengo Akseso pe Buchi ande Koracija, CoE, Lovorka Kusan, 2004)

Roma Access to Employment in “the former Yugoslav Republic of Macedonia”, CoE, Sejdo Jasarov (with support from Ibrahim Ibrahimi), 2004
Romengo Akseso pe Buchi ande ,,nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija,, CoE, Sejdo Jasarov (suportosar kotar Ibrahim Ibrahimi), 2004

Croatia
Kroacija

Structure of Roma Families and Understanding of Content of Parenthood (Struktura romskih obitelji i poimanje sadržaja roditeljstva u njima), State Bureau for Protection of Family, Motherhood and Youth, dr. Slobodan Uzelac and others, scientific research, 2002
(Struktura e Romane Familijengi thaj Hacharipe vash Dajipe thaj Dadipe (Struktura romskih obitelji I poimanje sadrzhaja roditeljstva u njima), Themesko Biro vash e PRotekcija e Familijaki, Dajipaski thaj Ternengi, dr. Slobodan Uzelac thaj vavera, reodipen, 2002)

Employers Attitutes towards Womens' Profesional and Family Activities (Stavovi poslodavaca prema profesionalnoj i obiteljskoj angažiranosti žena), State Bureau for Protection of Family, Motherhood and Youth, prof.dr.sc. Smiljana Leinert-Novosel, scientific research, 2002
(Reakcije e manushengi savi dena buchi mamuj e Profesionalne Romnja thaj Familijakere Aktivitetura (Stavovi poslodavaca prema profesionalnoj I obiteljskoj angazhiranosti zhena), Themesko Biro vash e Familijaki Protekcija, Dajipen thaj Terne, prof. dr. Smiljana Leinert-Novosel, 2002)

Avoiding the Dependency Trap – The Roma in Central and Eastern Europe, A Regional Human Development Report, United National Development Program, Regional Bureau for Europe and the Commonwealth of Independent States, Bratislava 2002
(Nashiben kotar e Bilachhipena – E Roma kotar e Centralno thaj Istochno Europa, Regionalno Manushikane Hakajengo Reporto, Khetanutne Nacijengo Program ovash Buhljaripe, Regionalno Biro vash e Europa thaj Komonvelteskere Korkorutne Thema, Bratislava 2002)

Migrants, Minorities and Employment – Exclusion, Discrimination and Anti-discrimination in 15 Member States of the European Union, European Monitoring Centre for Racism and Xenophobia Comparative Study, October 2003
(Migrantura, Minoritetura thaj Bucharipe – Ekskluzija, Diskriminacija thaj Anti-diskriminacija ande 15 Thema Membrura ande Europaki Unija, Europakoro Monitoring Centro vash Rasizmo thaj Ksenofobija, komparativno studija, oktobro 2003)

Information provided by the Government to the Questionnaire of the European Commission, Zagreb 2003
(Informacija dendini kotar o Governo palpale pe Phuchipena kotar e Europaki Komisija, Zagreb 2003)

Strategies Against Unemployment (Strategije protiv nezaposlenosti), Friedrich Ebert Stiftung, Zagreb, 2001
(Stretegije Mamuj o Bibucharipe (Strategija protiv nezaposlenosti), Friedrich Ebert Stiftung, Zagreb, 2001)

Advisory Committee on the Framework Convention for the Protection of National Minorites, Opinion on Croatia adopted on 6 April 2001
(Komiteto vash Dejbe GodzhI pe Konvencija vash Protekcija e Nacionalne Minoritetongi, Gindipen vash Kroacija lendino pe 6-to aprilo 2001)

Written Comments of the European Roma Rights Center Concerning the Republic of Croatia For Consideration by the United Nations Committee on the Elimination of Racial Discrimination at its 60th Session, March 4-5, 2002
(Skrinisarde Komentarura e Europakere Romengere Hakajengo Centrosko vash e Republika Kroacija, vash e Khetanutno Nacijengo Komiteto pe Eliminacija pe sRasaki Diskriminacija, an pengi 60-to Sesija, marto 4-5, 2002)

Roma / Gypsies: A European Minority, Minority Rights Group International, Report, by Jean-Pierre Liegeois and Nicolae Gheorghe, October 1995
(Roma/Cigani: Europakoro Minoriteto, Minoritetongi Hakajengi Grupa Internacional, Reporto kerdino kotar o Jean-Pierre Liegeois thaj Nicolae Gheorghe, oktobro 1995)

Racial Discrimination and Violence against Roma in Europe, Statement submitted by the European Roma Rights Center for consideration by the UNCERD at its 57th Session on the occasion of its Thematic Discussion on Roma, August 15-16, 2000, January 2001
(Rasaki Diskriminacija thaj Violenca mamuj e Roma ande Europa, Lil dendino kotar o Europako Centro vash Romengere Hakaja ko UNCERD an peski 57-to beshipen Pe Tematikani Diskusija vash e Roma, augusto 15-16 200 thaj januaro 2001)

CERD General Recommendation XXVII Discrimination against Roma, Adopted at its fifty-seventh session, August 16, 2000
(CERD-eski Generalno rekomandacija XXVII Diskriminacija mamuj e Roma, Lendini an 57-to sesija, avgusto 16, 2000)

Council Directive 2000/43/EC of June 29, 2000
(Konsileski Direktiva 2000/43/EC ano juni 29, 2000)

The ERRC in Croatia, Field report by Savelina Danova and Rumyan Russinov, summer 1998
(O ERRC ande Kroacija, Reporto kotar i Savelina Danova thaj Rumyan Russinov, milaj 1998)

Concluding observations of the Committee on the Elimination of Racial Discrimination : Croatia. 21/05/2002. CERD/C/60/CO/4
(Klidaripaske obzervacije kerdine kotar o Komiteto vash Eliminacija e Rasakere Diskriminacija: Kroacija. 21/05/2002. CERD/C/60/CO/4)

Women and Work, B.a.B.e. Be active, be emancipated, Zagreb, 2000
Round table Roma rights in education (HHO, PILI and ERRC), Zagreb, 23 and 24 January 2004
(I Dzhuvli thaj I Buchi, B. a. B. e. OV aktivno, ov emancipirimi, Zagreb, 2000
Trujali mesaja Romengere hakaja ande edukacija (HH), PILI thaj ERRC), Zagreb, 23 thaj 24 januaro 2004)

ECRI Report on Croatia, Strasbourg, November 1999
(ECRI-sko Report ovash Kroacija, Strazburgo, novembro 1999)

ECRI Second report on Croatia, Strasbourg, 3 July 2001
(ECRI-sko Dujto Report ovash Kroacija, Strazburgo, 3 juli 2001)

Romani magazine Budućnost / Anglunipe, publisher Better future Zagreb
(Romano magazine Buduchnost/Anglunipe, ikalela Lachheder vrama, Zagreb)

Magazine Međimurje, nr. 17, 1990
(Magazino Medzhumurje, numero 17, 1990)

Report from the meeting with representatives of the Government of the Republic of Croatia about National Program for Roma, Zagreb, June 8-9, 2001, report prepared by Ina Zoon
(Reporto kotar arakhipe e Gavernoskere reprezentoncar ande Republika Kroacija vash o Nacionalno Programo pe Roma, Zagreb, juni 8-9, 2001, reporto kerdino kotar Ina Zoon)

Report submitted by Croatia pursuant to art.25, para 1 of the Framework Convention for the Protection of National Minorities, March 1999
(Reporto skrinisardo kotar I Kroacija pe art. 25 para 1 kotar e Konvencija vash Nacionalno Minoritetongi Protekcija, marto 1999)

Organization for Security and Co-operation in Europe, Mission to Croatia, Status report no. 13, December 2003
(Organizacija vash Siguriteto thaj Kooperacija ande Europa, Misija ande Kroacija, Statusesko reporto no. 13, decembro 2003)

Breaking the Barriers – Romani Women and Access to Public Health Care, European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia
(Barierengo Phageripe – Romani Dzhuvli thaj olako akseso pe Sastipaski Grizha, Europakloro Monitoring Centro vash Rasizmo thaj Ksenofobija)

Roma in Croatia Today (Romi u Hrvatskoj danas), Report from the round table, Zagreb, Centar za zaštitu ljudskih prava, Zagreb, 1998
(E Roma ande Kroacija adadzhives (Romi u Hrvatskoj danas) Reporto kotar trujali mesaja, Zagreb, Centro vash manushikane hakajengi protekcija, Zagreb, 1998)

Initial Report of the Republic of Croatia on the Implementation of International Covenant on Civil and Political Rights, 1999
(Inicijalno Reporto e Republika Kroacijako vash Implementacija e Internacionalno Konvencija pe Civilno thaj Politikane Hakaja, 1999)

Magdalenić, Ivan: Some determines of the ethnic distance (Neke determinante etničke distance), Social Care Studies Review (Ljetopis Studijskog centra socijalnog rada), nr. III., p.37-50, 1996
(Magdaleni}, Ivan: Varesave determinacija kotar e etnikani distance (Neke determinante etnichke distance), Revija kotar I Studija vash Socijalno Studije (Ljetopis Studijskog centra socijalnog rada), nr. III, rigori 37-50, 1996)

Magdalenić, Ivan: Families and Households in the Republic of Croatia (Obitelji i domaćinstva u Republici Hrvatskoj – nekoliko statističkih pokazatelja), Social Politics Review (Revija za socijalnu politiku), no. 1, p. 111-114, 1995
(Magdaleni}, Ivan: Familije thaj e Khera ande Republika Kroacija (Obitelji I doma}instva u republici Hrvatskoj-nekoliko statistichkih pokazatelja), Revija vash socijalno politika (Revija za socijalnu politiku), no. 1 rigori 111-114, 1995)

Lovrić, B: Croatian Roma at the Beginning of the Third Millenium (Hrvatski Romi na pragu trećeg tisućljeća), Final paper at the Social Welfare Studies at the Zagreb University, 2002
(Lovri}, B: Kroacijakere Roma pe Trito Mileniumesko astaribe (Hrvatski Romi na pragu tre}eg tisutlje}a), Finalno papiro kotar e Studije vash Socijalno bucha ano Zagrebesko Univerziteto, 2000)

Radović, Lj.: List of books, articles and publications on Roma published from 1990 to 2000 in the Republic of Croatia (Popis knjiga, članaka i serijskih publikacija o Romima tiskanih od 1990. do 2000, godine u Republici Hrvatskoj), Review on Social Researches (Društvena istraživanja), no.2-3., p.337-344, Zagreb, 2000
(Radovi}, Lj: Lista e lilengi, artiklongi thaj publiakcijengi vash e Roma publicirime kotar e 1990 dzhI pe 2000 bersh ande Republika Kroacija (popis Knjiga, chlanaka I serijskih publikacija o Romima tiskani od 1990 do 2000 godine u Republici Hrvatskoj), no. 2-3, rigori 337-334, Zagreb)

Rožman, Krešimir: Ban of Discrimination in Labour Relations, Croatian Law Review 9/2003
(Rozhman, Kreshimir: Veto e Diskriminacijako ande Buchakere Relacije, Kroacija, Zakoneski revija 9/2003)

Štambuk, Maja: Roma in Social Territory of Croatia (Romi u društvenom prostoru Hrvatske), Review on Social Researches (Društvena istraživanja), Zagreb, no. 46/47, 2000
([tambuk, Maja: E Roma ande Socijalno Teritorija ande Kroacija ( Romi u drshtvenom prostoru Hrvatske) Revija pe Socijalno Rodipena (Drushtvena istrazhivanja) Zagreb, no. 46/47, 2000)

Zoon, Ina: Report on obstacles facing the Roma minority of Croatia in accessing different categories of rights and namely citizenship, housing, health and social assistance, September 2002
(Zoon, Ina: Reporto pe sikavipena vash e Rome so arakhen pes kana von ikaven themesko lil, kana roden khera, sastipe thaj socijalno asistencoja, Septembro 2002)

Bosnia and Herzegovina
(Bosna thaj Hercegovina)

UNDP Annual report 2002.
(UNDP-esko Bershesko reporto 2002)

Ilijas Bosnjakovic, Population of BiH, 1878 - 2001.
(Ilijas Bosnjakovic, Populacija ande BiH, 1878 – 2001)

Ombudsman Institution of FBiH “Report on human right situation in the Federation of BiH”, 2002.
(Ombudsmaneski Institucija ano FBiH ,,Reporto pe manushikane hakajengi situacija ande Federacija BiH,, 2002)
Prevention and elimination of discrimination in employment, Fair employment practices strategy, revised policy paper, October 2001, OSCE, OHR, OHCHR, UNHCR.
(Prevencija thaj eliminacija pe diskriminacija ande bucharipe, Fer arakhipe buchi, praktike thaj strategija, revizirimo politikako papiro, okotobro 2001, OSCE, OHR, OHCHR, UNHCR)

Special report on violations of Social Rights 2002, Ombudsman’s Office of the Federation BiH.
(Specijalno report ovash phageripe e Socijalno Hakaja 2002, Ombudsmanesko ofiso ande Federacija BiH)

PRSP, Poverty Reduction Strategy Paper for Bosnia and Herzegovina, Second draft version 2003.
(PRSP, Strategija vash ^orolipasko Harnjaripe vash Bosna thaj Hercegovina, Dujto skurto verzija 2003)

“Rijetke su romske porodice u Bosni I Hercegovini bez nepismenih clanova porodice”, 1999
(,,Pe but romane familije ande Bosna thaj Hercegovina si gasave so chi dzhanent e skrinin thaj te ginaven,, 1999)

OSCE research, 2003-2004 In 50-70 informal settlements through BiH live more then 2000 families.
(OSCE-sko redipe, 2003-2004 ande 50-70 naformalno beshipaske thana ande BiH dzhiven buteder sar 2000 familije)

Living Standard Measurement Survey.
(Dzhivdipaskere Standardura, Rodipen)

Labour Market in After War BiH: How to stimulate companies to open new positions and increase mobility of the workers, World Bank, November 2002.
(Buchako marketo Palem o Maripen ande BiH: Sa rte stimulirinen pes e kompanije te phutren neve pozicije thaj te barjaren e bucharnengo mobiliteto, Lumaki Banka, novembro 2002)

Serbia

Bozidar Jaksic & Goran Basic: ROMANY SETTLEMENTS, LIVING CONDITIONS AND POSSIBILITIES OF INTEGRATION OF ROMA IN SERBIA, Belgrade, December 2002
(Bozhidar Jaksic & Goran Basic: ROMANE MAHALE, DzhIVDIPASKE KONDICIJE THAJ [AJIPENA VA[ ROMENGI INTEGRACIJA ANDE SERBIJA, Belgrad, decembro 2002)

DRAFT STRATEGY FOR INTEGRATION AND EMPOWERMENT OF THE ROMA - Discussion paper, December, 2002
(STRATEGIJA VA[ INTEGRACIJA E ROMENGI –
Diskusijako papiro, decembro 2002)

Dragoljub B. Djordjevic, Jovan Zivkovic – ROMA AT THE CROSSROADS - Nis, 2003
Dusan Djosic - DEMOGRAPHY WITH STATISTIC - University in Novi Sad, Philosophical Faculty, 1996
(Dragoljub B. Djordjevic, Jovan Zivkovic – E ROMA MA[KAR E DROMA – Nis, 2003 Dusan Djosic – DEMOGRAFIJA THAJ STATISTIKA – Univerziteto ano Novi Sad, Filozofikano Fakulteto, 1996)

EMPLOYMENT THROUGH LABOUR MARKET AND PROTECTION OF RIGHTS OF EMPLOYED REFUGEES AND IDPs IN THE REPUBLIC OF SERBIA - SDC, SDRU, Republic of Serbia Republican Institute for Labour Market, Belgrade, 2001
FACTA UNIVERSITATIS, series Philosophy and Sociology Vo. 2, No 8, 2001- University of Nis
(ARAKHIBE BU^I ANDE BU^AKO MARKETO THAJ PROTEKCIJA E NA[LE MANU[ENGE HAKAJA ANDE REPUBLIKA SRBIJA - SDC, SDRU, Republika Srbija, Republikako Instituto vash e Buchako marketo, Belgrad, 2001
FACTA UNIVERSITATIS, serije vash Filozofija thaj Sociologija Vo. 2, No 8, 2001 Univerziteto ano Nis)

GYPSIES/ROMA IN PAST AND IN THE PRESENT TIME- Serbian Academy of Sciences and Arts, Scientific conferences book XCIII, Belgrade, 2000

(CIGANI/ROMA PE NAKHLI VRAMA THAJ AKAK – Serbijaki Akademija vash vigjani thaj art, Konferencijako lil XCIII, Belgrad, 2000)

HOUSHOLD SURVEY OF ROMA, ASHKAELIA, EGYPTIANS, REFUGEES AND IDPs, UNDP, Montenegro, 2003
(RODIPEN VA[ KHERA MA[KAR E ROMA, EGIPTANJA, NA[LE MANU[A, UNDP, Montenegro, 2003)

HUMAN RIGHTS IN TRANSITION - Helsinki Committee For Human Rights, Belgrade, 2001
(MANU[IKANE HAKAJA ANDE TRANZICIJA – Helsinki Komiteto vash e Manushikane Hakaja, Belgrad, 2001)

INFORMATION ON REPRESENTATION OF NATIONAL MINORITIES, GENDER STRUCTURE, EDUCATION LEVEL, WAY AND DATE OF ESTABLISHMENT OF WORK CONTRACT IN PROVINCE’S MUNICIPALITIES AND CITY’S AUTHORITIES IN THE AUTONOMOUS PROVINCE OF VOJVODINA- Secretariat for Regulations, Governance and National Minorities of Autonomous Province of Vojvodina, October, 2003
(INFORMACIJA VA[ E REPREZENTACIJA E NACIONALNO MINORITETONGI, MUR[/D@UVLI STRUKTURE, EDUKACIJAKO NIVELO, O DROM THAJ SAR TE KEREL PES KONTRAKTO BU^AKE ANDE PROVINCIJENGERE KOMUNE THAJ DIZJA ANDE AUTONOMNO PROVINCIJA VOJVODINA – Sekretarijato vash Regulacija, Gaverno thaj Nacionalno Minoritetija ande Autonomno Provincija Vojvodina, oktobro, 2003)

INFORMATION ON SPECIFIC CATEGORIES OF UNEMPLOYMENT PERSONS IN AP VOJVODINA - Secretariat for Labour, Employment and Gender Equality of Autonomous Province of Vojvodina
(INFORMACIJA VA[ SPECIFI^NE KATAGORIJE BIBU^ARNE MANU[A ANDE AP VOJVODINA – Sekretarijato vash e Buchi, Bucharipe thaj jekhipe mashkar mursha thaj dzhuvlja ande Autonomno Provincija Vojvodina)

Jelica Rajacic Capakovic, Jelena Jovanovic-STATUS OF ROMA AND ROMA WOMEN IN SERBIA - Novi Sad, 2003
(Jelica Rajacic Capakovic, Jelena Jovanovic – STATUSO E ROMENGO THAJ E ROMANE D@UVLENGO ANDE SERBIA – Novi Sad, 2003)

M. Pecujlic, V. Milic- METHODOLOGY OF SOCIAL SCIENCES, Belgrade, 2003
(M. Peculjic, V. Milic – METODOLOGIJA E SOCIJALNO VIGHJANESKO/NAUKAKO/SIKLIPASKO, Belgrad, 2003)

Ostoja Milosavljevic, Zeljko Albaneze - COMMENTS ON LABOUR LAW WITH NOTION REGISTRY, Belgrade, 2001
(Ostoja Milosavljevic, Zeljko Albaneze – KOMENTARURA VA[ O ZAKONO BU^AKE THAJ REGISTRO, Belgrade, 2001)

Petar Antic - ABUSES OF ROMA RIGHTS IN SERBIA, Minority Rights Center, Belgrade, 2001
(Petar Antic – E ROMANE HAKAJENGO PHAGERIPE ANDE SERBIJA, Minoritetngo Hakajengo Centro, Belgrade, 2001)

Petar Antic - ABUSES OF ROMA RIGHTS IN SERBIA report No 2, Minority Rights Center, Belgrade, June, 2003
(Petar Antic – E ROMANE HAKAJENGO PHAGERIPE ANDE SERBIJA, reporto No. 2, Minoritetongo Hakajengo Centro, Belgrad, juni, 2003)

POVERTY REDUCTION STRATEGY FOR SERBIA - Government of the Republic of Serbia, 2003
(STRATEGIJA VA[ ^OROLIPASKO HARNJARIPE ANDE SERBIJA – Republika Serbijako Gaverno, 2003)

POVERTY AND REFORM OF FINANCIAL SUPPORT TO POOR PEOPLE - Ministry for Social Affairs, Center for Democratic Studies, Belgrade, 2003
(^OROLIPE THAJ REFORMA ANDE FINANCIJALNO @UTIPASKO VA[ ^OROLE MANU[A – Ministeriumo vash Socijalne Bucha, Centro vash Demokratikane Studije, Belgrad, 2003)

PROGRAM OF FUND FOR DEVELOPMENT OF THE REPUBLIC OF SERBIA IN 2003 -Government of the Republic of Serbia, Belgrade, 2003
(PROGRAMO VA[ FONDESKO ZURARIPE ANDE REPUBLIKA SERBIJA ANO 2003 – Republika Serbijako Gaverno, Belgrad, 2003)

'R0MANI PLACES OF CULT AND CULTURE OF DEATH, undertaken for Open Society Institute (Program Roma Culture in CEE) – Budapest - Roma at the crossroads, Punta/Society for good action, Komren’s sociological meetings, Bahtalo drom, Nis, 2002
(ROMENGERE BU^A ANDE KULTO THAJ KULTURA ANO MERIPE, Lendino kotar Open Society Institute (Programa Romani Kultura) – Budapest – E Roma mashkar e droma, Punta/Punta vash lachhi akcija, Komren-eskere arakhipena, Bahtalo drom, Nish, 2002)

ROMA IN SERBIA - Humanitarian Law Center, Press Now
(E ROMA ANDE SERBIJA –Humanitarno Zakonesko Centro, Press Now)

STRATEGY FOR DEVELOPMENT OF SMEs AND ENTERPRENEURESHIP IN SERBIA 2003 -2008 - Agency for SMS of the Republic of Serbia
(STRATEGIJA VA[ ZURARIPE E SME THAJ KORKORUTNO BUTIKERIBE ANDE SERBIJA 2003-2008 – Agencija vash SMS e Republika Serbijaki)

STRATEGY FOR LABOUR AND EMPLOYMENT IN AUTONOMOUS PROVINCE OF VOJVODINA- Secretariat for Labour, Employment and Gender Equality of Autonomous Province of Vojvodina
(STRATEGIJA VA[ BU^ARIPE THAJ ARAKHIPE BU^I ANDE AUTONOMNO PROVINCIJA VOJVODINA – Sekretarijato vash bucharipe, Buchi thaj Jekhipe mashkar dzhuvlja thaj mursha ande Provincija Vojvodina)

THE VULNERABILITY ASSESMENT OF INTERNALLY DISPLACED PERSONS IN SERBIA AND MONTENEGRO, ICRC (International Committee of Red Cross), Belgrade, 2003
(E DUKHADINE MANU[ENGERE HAKAJA SAR ANDRE HASARDINE MANU[A ANDE SERBIJA THAJ MONTENEGRO, ICRC (E Lole Trushulesko Internacionalno Komiteto), Belgrad 2003)

Timoti Trevor-Brisko -ROMA FROM NISAVA, Economical status of local Roma population from Nis, Punta, Komren’s sociological meetings, Nis 2002
(Timoti Trevor – Brisko – E ROMA NI[AVATAR, E lokalno Romengo ekonomikano statuso ano Nish, Punta, Komren arakhipena, Nish 2002)
UN OHCHR & ERRC: Memorandum – THE PROTECTION OF ROMA RIGHTS IN SERBIA AND MONTENEGRO, April, 2003
(UN OHCHR & ERRC: Memorandumo – E ROMANE HAKAJENGI PROTEKCIJA ANDE SERBIJA THAJ MONTENEGRO, Aprilo, 2003)

UNDP report: SITUATION OF ROMA IN FRY (SaM) COMPARING WITH ROMA SITUATION IN SEE
(UNDP-esko reporto: E ROMENGI SITUACIJA ANDE FRY (SaM) KI KOMPARACIJA E SITUACIJASAR ANDE SEE)

Legal regulations:
(Legalno regulacije)

THE FEDERAL CONSTITUTION CHARTER - Official Gazette of the Serbia and Montenegro, No 1/2003
(FEDERACIJAKO KONSTITUCIJAKO KOTOR – Oficijalno Gazeta ande Serbija thaj Montenegro, No. 1/2003)

THE SERBIAN CONSTITUTIONAL LAW - Official Gazette of the Republic of Serbia, No1/90
(E SERBIJAKO KONSTITUCIJAKO ZAKONO – Oficijalno Gazeta ande Republika Serbija, No. 1/90)

THE MONTENEGRIN CONSTITUTIONAL LAW - Official Gazette of the Republic of Montenegro, No 48/92
(E MONTENEGRESKORO KONSTITUCIJAKO ZAKONO – Gazeta ande Republika Montenegro, No. 48/92)

CHARTER ON HUMAN AND MINORITIES RIGHTS AND FREEDOMS - Official Gazette of the Serbia and Montenegro, No.6/2003
(KOTOR VA[ E MANU[IKANE THAJ MINORITETENGERE HAKAJA THAJ SLOBODIJE – Oficijalno Gazeta ande Serbija thaj Montenegro, No. 6/2003)

THE FEDERAL LABOUR LAW - Official Gazette of the FR Yugoslavia, No 29/96
(FEDERALNO ZAKONO VA[ BU^ARIPE – Oficijalno gazeta ande FR Jugoslavija, No. 29/96)

THE SERBIAN LABOUR LAW - Official Gazette of the Republic of Serbia, No 70/2001
(SERBIJAKO ZAKONO VA[ BU^ARIPE – Oficijalno gazeta ande Republika Serbija, No. 70/2001)

SERBIAN LABOUR LAW FOR STATE INSTITUTIONS - Official Gazette of Republic of Serbia, No. 48/91, 66/91, 44/98, 49/99, 34/2001
(SERBIJAKO ZAKONO VA[ E THEMESKERE INSTITUCIJE – Oficijalno Gazeta ande Republika Serbija, No. 48/91, 66/91, 44/98, 49/99, 34/2001)

THE SERBIAN LAW ON EMPLOYMENT AND INSURANCE IN CASE OF UNEMPLOYMENT - Official Gazette of the Republic of Serbia, No. 71/2003
(SERBIJAKO ZAKONO VA[ BU^ARIPE THAJ SIGURITETO E BIBU^AKERE MANU[ENGO – Oficijalno Gazeta ande Republika Serbija, No. 71/2003)

RULES ON CONDITIONS AND PROCEDURE FOR FULLFILMENT OF RIGHTS OF
UNEMPLOYMENT PERSONS - Official gazette of the Republic of Serbia, No. 35/97, 39/97, 52/97, 22/98
(PROCEDURI THAJ KONDICIJE VA[ LEJBE O HAKAJ SAR BIBU^AKERE MANU[A – Oficijalno Gazeta ande Republika Serbija, No. 35/97, 39/97, 52/97, 22/98)

RULES ON PROCEDURE OF FULLFILMENT RIGHTS AND OBLIGATIONS OF PERSONS WHO ARE SEEKING FOR EMPLOYMENT- Official gazette of the Republic of Serbia No 61/04
(REGULACIJA ANDE PROCEDURA VA[ LEIPE E HAKAJA THAJ E OBLIGACIJE E MANU[ENGE SAVE RODENA BU^I – Oficijalno Gazeta ande Republika Serbija No. 61/04)

RULES ON PROCEDURE FOR FULLFILMENT OF RIGHT ON SUBSIDIES FOR SELF-EMPLOYMENT -Official gazette of the Republic of Serbia , No 07/04
(ZAKONURA VA[ E PROCEDURA VA[ E MANU[A SO KORKORE ARAKHEN PENGE BU^I – Oficijalno Gazeta ande Republika Serbija, No. 07/04)

    THE LAW ON REGISTRATIONS IN LABOUR - Official Gazette of the FRY, No 46/96
    (ZAKONO VA[ REGISTRACIJA ANO BU^ARIPE – Oficijalno Gazeta ande FRY, No. 46/96)

    THE RESOLUTION ON UNIQUE METHODOLOGY IN REGISTRATION PROCEDURE IN AREA OF LABOUR AND FORMS OF APPLICATIONS AND REPORTS - Official Gazette of the FRY, No. 40/97
    (REZOLUCIJA PE JEKHUTNI METODOLOGIJA ANDE REGISTRACIJA PE PROCEDURA ANI AREA E BU^ARIPASKI, FORME APLICIRIBASKE THAJ REPORTURA – Oficijalno Gazeta ande FRY, No. 40/97)

LAW ON CONDITIONS OF ESTABLISHMENT OF LABOUR RELATION FOR FOREIGNERS - Official Gazette of SFRY, No.11/78, 64/89, and Official Gazette of FRY, No 42/92, 24/94, 28/96
(ZAKONO VA[ E KERIPASKERE KONDICIJE PE RELACIJE E STRANCONCAR – Oficijalno Gazeta ande SFRY, No. 11/78, 64/89, thaj Oficijalno Gazeta ande FRY, No. 42/92, 24/94, 28/96)

THE STATUTE OF THE NATIONAL EMPLOYMENT AGENCY - Official Gazette of the Republic of Serbia, No.8/2004
(STATUTO E NACIONALNO BU^ARIPASKERE AGENCIJAKI – Oficijalno Gazeta ande Republika Serbija, No. 8/2004)

LAW ON STANDARDS OF USING OF THE FUNDS OF THE REPUBLICAN INSTITUTE FOR LABOUR - Official Gazette of the Republic of Serbia, No. 35/97, 39/97, 52/97, 22/98
(ZAKONO VA[ E STANDARDURA SAR TE LEN PES LOVE KTOAR E REPUBLIKAKO INSTITUTO VA[ BU^ARIPE – Oficijalno gazeta ande Republika Serbija, No. 35/97, 39/97, 52/97, 22/98)

LAW ON STRIKE- Official Gazette of the FRY, No 29/96
(ZAKONO VA[ O [TRAJKO – Oficijalno gazeta ande FRY, No. 29.96)

THE LAW ON STATE GOVERNANCE - Official Gazette of the Republic of Serbia, No. 20/1992
(ZAKONO VA[ THEMESKI GOVERNANCA – Oficijalno gazeta ande Republika Serbija, No. 20/2992)

THE LAW ON PUBLIC SERVICES - Official Gazette of the Republic of Serbia, No. 42/1992
(ZAKONO VA[ PHUTERDINE SERVISURA – Oficijalno Gazeta ande Republika Serbija, No. 42/1992)

LAW ON SOCIAL PROTECTION AND SOCIAL SECURATION OF CITIZENS - Official Gazette of the Republic of Serbia, No.36/91
(ZAKONO VA[ SOCIJALNO PROTEKCIJA THAJ SOCIJALNO SIGURPE E THEMUTNENGO – Oficijalno Gazeta ande Republika Serbija, No. 36/91)

THE LAW ON THE PROTECTION OF RIGHTS AND FREEDOMS OF NATIONAL MINORITIES - Official Gazette of the FRY 2002
(ZAKONO VA[ PROTEKCIJA E HAKAJENGO THAJ SLOBODIJENGO E NACIONALNO MINORITETONGO – Oficijalno Gazeta ande FRY 2002)

THE SERBIAN LAW ON REFUGEES- Official Gazette of Republic of Serbia, No. 18/92
(SRBIJAKO ZAKONO VA[ NA[LE MANU[A – Oficijalno Gazeta ande Republika Serbija, No. 18/92)

Montenegro

Needs Assessment Study for the Roma Education Fund, MONTENEGRO, Saša Milić, PhD, 2004
(Trubujimata kotar Studija vash Romano Edukacijako Fondo, MONTENEGRO, Dr. Sasha Mili}, 2004)

Poverty Reduction Strategy Paper, Montenegro, 2002-2003
(Strategijako Papiro vash ^orolipasko Harnjaripe, Montenegro, 2002-2003)

National Strategy for Resolving the Issues of Refugees and IDPs in Montenegro, October 2004.
(Nacionalno Strategija vash e pharuvipe e problemnongo e Nashle Manushengo ande Montenegro, oktobro, 2004)

Survey of Local Self-Government regarding the development of a National Strategy for resolving the issues of Refugees and IDPs in Montenegro, Institute for Strategic Studies and Prognoses, 2004
(Rodipen ande Lokalno Korkorutne Gavernura vash e Nacionalno Strategija vash pharuvipe e problemengo e Nashle manushengo ande Montenegro, Instituto vash Strategijakere Studije thaj Prognoze, 2004)

EC Stabilisation and Association Report 2004, Serbia and Montenegro shCOM(2004) 206 final}
(EC Stabilizacijako thaj Asocijacijako Reporto 2004, Serbija thaj Montenegro (COM(2004)206)
UNHCR, The Possibility of Applying the Internal Flight or Relocation Alternative within Serbia and Montenegro to Certain Persons Originating from Kosovo and Belonging to Ethnic Minorities There, August 2004
(UNHCR, E shajipena vash interno Phiriben vaj Relokacijakere Alternative ande Serbija thaj Montenegro vash e Manusha save avile kotar o Kosovo thaj si Etnikane Minoritetura, augusto 2004)

CEDEM Department for Empirical Researches Public Opinion in Montenegro - Value Orientations and Ethnical Distance, 2004
(CEDEM-esko Departamento vash Empirikano Rodipen pe Generalno Gindipen ande Montenegro – Orientacije thaj Etnikane Distance, 2004)

The ISSP survey on household expenditure of Roma, refugees and IDPs, October 2003 and ISSP&WB Research on Poverty and Living Standards in Montenegro, June 2003;
(ISSP-esko rodipe vash e Romengere khera, nashle manusha, oktobro 2003 thaj ISSP & WB Rodipen vash o ^orolipe thaj Dzhivdipaskere standardura ande Montenegro, juni 2003)

Regulation of the work of non resident persons, Official Gazette Montenegro No/94; 4/97
(Buchako reguliripe vash nathemeskere manusha, Oficijalno Gazeta ande Republika Montenegro)

Statute of the Montenegrin Employment Agency, Official Gazette Montenegro, 43/2002
(Statuto e Montenegroski Agencija vash Bucharipe, Oficijalno Gazeta ande Republika Montenegro, 43/2002)

The Law on Civil servants and Public officials, Official Gazette of the Republic of Montenegro 21.04.2004
(Zakono vash Civilno bucharne thaj Publichno oficijalura, Oficijalno Gazeta ande Republika Montenegro)

The Law on the Unique Methodology in Registrations in the Area of Labour and Forms of Applications and Reports, Official Gazette of the Republic of Montenegro
(Zakono vash Jekhutni Metodologija ande Registracija pe Buchaki Area thaj Formi vash Aplikacije thaj Reportura, Oficijalno gazeta ande Republika Montenegro)

The Labour Law, Official Gazette of the Republic of Montenegro
(Zakono Buchake, Oficijalno Gazeta ande Republika Montenegro)

The Law on Employment, Official Gazette of the Republic of Montenegro No 05/2, 79/04
(Zakono vash Bucharipe, Oficijalno Gazeta ande Republika Montenegro No 05/2, 79/04)

“the former Yugoslav Republic of Macedonia”
(,,nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija,,)

Ohrid Framework Agreement, Article 4 of the Framework Agreement and Annex C, in particular Article 5 Non-Discrimination and Equitable Representation, 2001 seeks to address the issue of the inequitable representation of citizens from communities not in the majority in the areas of public administration, the military, the police and public enterprise.
(OhrideskoAranzhmento, Artiklo 4 kotar kodo Aranzhmento thaj Anekso C, specifichno ande Artiklo 5 Na-Diskriminacija thaj Jekhutni reprezentacija, 2001, astarel o temato vash najekhutni reprezentacija e dizutnengi kotar e komunitetura kote si minoritetura ande phutardini administracija, aramada, I policija thaj publichno kompanije.)

Official Gazette of the Republic of Macedonia, No 53, Year 49, 26 August, 1993, Governmental decree No. 23-2293/1.
(Oficijalno Gazeta e Republika Makedonijaki, No 53, Bersh 49, 26-to avgusto 1993,
Gavernoskoro dekreto No. 23-2293/1)

Law for stimulation of employment (Zakon za pottiknuvanje na vrabotuvanjeto) No. 07-1470, or so-called Branko’s law from 31 of March 2003, valid until 31 of December 2003.
(Zakono vash e bucharipasko stimuliribe (Zakon za pottiknuvanje na vrabotuvanjeto) No. 17-1470, vaj phendino sar Brankosko zakono kotar o 31-to marto 2003, dzhI pe 31 decembro 2003)

The Law on Commerce (Zakon za Trgovija), Article 6 allowed only the sale of agricultural products, some foodstuffs and trinkets of various kinds, effectively banning outdoor sale of textile products. Official Gazette of the Republic of Macedonia, (Sluzben Vesnik na Republika Makedonija) (number 08-1626), No 23, pp. 523-529, 27th of April, 1995.
Zakono vash kino-bikinipe (Zakon za Trgovija), Artiklo 6 dela shajipen te biknen pes numa agrokulturne artiklija, nesave habena thaj pijimata, numa nashtit e biknel pes tekstilo. Oficijalno Gazeta ande Republika Makedonija, Numero 08-1626, No. 23 rigore 523-529, 27-to aprilo 1995)

PRSP, “the former Yugoslav Republic of Macedonia” National Poverty Strategy, 2000
(PRSP, ,,nekanutni Jugoslavijaki republika Makedonija,, Nacionalno Strategija vash ^orolipe, 2000)

European Roma Rights Centre, No.3, 2003, Profile of One Community: “A Personal Document Survey among the Romani Population of Kumanovo, Macedonia”, Narrative project report of the Romani organisation Roma Community Center DROM.
(Europako Romengo Hakajengo Centro, No. 3 2003, Profilo jekhe komunako: ,,Personalno Dokumento vash e Romani Populacija ande Kumanovo, Makeodnija,, Narativo project reporto kotar e Romani organizacija DROM)
European Roma Rights Centre, “Police violence in Macedonian markets”, Budapest, Autumn 1998
Europako Romengo Hakajengo Centro, ,,Policijaki violence ande Makedonijekere bazaar,, Budapest, tomna, 1998

European Roma Rights Centre “A Pleasant Fiction: the Human Rights Situation of Roma in Macedonia”, ERRC, Budapest, 1998
Eropako Romengo Hakajengo Centro ,,Lachhi Fikcija: I Situacija e Manushikane Hakajencar vash Roma ande Makedonija,, ERRC, Budapest 1998

EC Stabilisation and Association Report 2004, “the former Yugoslav Republic of Macedonia”,shCOM (2004) 204 final}
EC Stabilizacijako thaj Asocijacijako Reporto 2004, ,,nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija,, COM (2004) 204 final)

1 E thema teli diskusija si: Kroacija, Bosna thaj Hercegovina (BiH), Serbija thaj Montenegro (SiM) thaj “nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija” - thema d`andine vi sar Balkaneske thema.

2 Kooperacija pe bucharipe ande Teluni Europa – Revizija pe politiki vash bucharipe thaj lachheder servisura ande arakhipbe buchi – Ande thema save si lendine kotar o Pakto vash Stabiliteto, Kerdino pe avgo arakhibe e Komitetosko ano Bruselo, 9-11 decembro 2003 ber{

3 Donald Kenrick, Nekanutni Jugoslavija: Kotorkerde dzivdipena, rigori 407

4 Romane mahale, Dzivdipaskere kondicije thaj shajipena vash e Romengi integracija ande Serbija – Rodipen kerdino kotar o Dr. Bozidar Jaksic thaj Goran Basic, Centro vash Etnicitetongo Rodipen, Ministeriumo vash minoritetengere Hakaja, OXFAM, 2002, rigori 51-51

5 Romane Mahale, dzivdipaskere kondicije thaj shajipena vash e Romengi integracija ande Serbija – rodipen kotar o Dr. Bozidar Jaksich thaj o Goran Basich, Centro vash Etnicitetengo Rodipen, Ministeriumo vash minoritetongere Hakaja, OXFAM, 2002, rigori 51-52

6 Ande Europakere thema ande panchvardeshaa thaj shovardesha bersha e bucharni klasa vazdija peskere dzivdipaskere kondicije kotar jekh “socijalno” politika mangindoj lachho kher thaj vurdon angleder sako jekh kher e bucharnengo. Pe kodi vrama i edukacija ande univerzitetura sas phutardini vi e bucharnenge chhavenge thaj von vazdije peske shajipena vash arakhibe buchi. (Legaren an tumari godi kaj vi pe kodi vrama o bibucharipep ande europakere thema si uchho.)

7 Martin Kovats, Urgentipe ande europaki Romengi politika, rigori 107

8 Isto lil, rigori 108

9 Reference – Kooperacija ande arakhibe buchI ande Teluni europa – Dikhibe an bucharipaskere politike thaj e performance ande bucharibaskere servisura – ande thema kotar Pakto vash Stabiliteto, kerdine ande avgo arakhibe pe uchho-komitetosko nivelo ano Bruselo, 9-10 decembro 2003 bersh - ande CoE

10 Ande aprilo 2005 bersh e Europaki Komisija dijas rekomandacija pe 12 aprilo o EU te astarel te vorbil e Serbijasar thaj Montenegrosar vash keripe Stabilizacijako thaj Asocijacijako Dokumento. I Kroacija si aba dur ando kodo proceso, i “nekanutni Jugoslavijaki Republika Makedonija” formalno aplicirinda vash kodo thaj i Bosna thaj Hercegovina trubuj te astarel kodola vorbi vash apliciribe.

11 Draft Stretegija vash Romengi Integracija thaj Zuraripe ande Serbija thaj Montenegro, Diskusijako Papiro, 2002,rigori 59.

12 Draft Stretegija vash Romengi Integracija thaj Zuraripe ande Serbija thaj Montenegro, Diskusijako Papiro, 2002,rigori 54.

13 Jekh/isto lil rigori 60

14 E Romengo Akseso ande e Bucharipa ande e Kroacija, Lovorka Kusan, 2004

15 Gindipe vash e Kroacijaki Aplikacija vash o membership ande e Europaki Unija,Komunikacija kotar e Komisija , Brissel, 20 Aprilo 2004, COM (2004) 257 finalno, rigori 86.

16 Butikeripasko Promotivno Programo, Oficijalno Gazeta 21/02

17 Naj kerimatar so ka egzistuin ande e anav e manushengo so si lungo vrama bizi buchi. ”Gindipe vash e Kroaciaki Aplikacija vash e membership ande e Europaki Unija, KOMUNIKACIE KOTAR E KOMISIJA, Briselo, 20 Aprilo 2004, COM(2004) 257 finalno, rigori 86.

18 Vera Babich, Themesko Sekretari vash e bucharipe, Ministeriumo vash e Ekonomija, Bucharipe vi Kompanie, pe khedipe e konsultatoncar pe 8 Marto, 2004

19 adoptuimo kotar e Gaverno pe lengi 5-to sesija pe 5 Septembro, 2002

20 EC Stabilizacija vi Asocijako Reporto 2004, Serbija vi Montenegro COM(2004)206 finalno)

21 Ibraim Ibraimi vakeripe pe PER Konferencija, 16.02.2004 Skopje

22 Pashe 80 kerimatar

23 Intervju e Stojanovic Milesar, Direktoro ande Ofiso vash Bucharipe, 09.02.2004

24 Zakono vash bucharipasko stimuliribe (Zakon za pottiknuvanje na vrabotuvanjeto) No. 07-1470, vaj dzandino sar Brankosko zakono kotar o 31 marto 2003 dzi pe 31 decembro 2003 bersh.

25 O them uchharelas jekh kotor katar e koshti, vash e vrama kotar duj bersh: pashe 70 euro vash manush pro chhon, plus ekvivalento kotar 40 euro pe persho trin chhon kotar e neve bucharnesko butikeribe, te si o manush socijalno dukhadino (manush so lela socijalno zhutipen).

26 Kotar oktobro 2003 bersh numa 6000 manushenge sas dendi buchi thaj o gaverno adzikerelas kodo numero te ovel 20.000 manusha. Sar so phenelas o Ministeri vash Bucharipe, o raj Jovan Manasievski, o rezultato si gasavo sostar i ekonomija si bilachhi thaj si pe harno investicijengo nivelo. Magazino ,,Kapital,,. No.211, 13.11.2003

27 O zakono sas lachho varesave manushenge numa na e Romenge. Amen lijam duj vaj trin thana e Romenge – sostar e biznismenura rodenas manushen agordine shkolasar thaj majbaro numero Romendar, 900 kotar 1100 naj len gasavi kvalifikacija. Intervju Direktoresar and Biro an Bitola, 13 mart 2004 bersh.

28 www.worldbank.org/roma

29 Mabera Kamberi, Asistento kotar e Ministeriumo vash e Sociala thaj bucharipe, intervju 15 Marto 2004, Skopje

30 Artiklo 159 kotar e Montenegrosko Doshalipasko Kodo vakerela kaj o manush bazirimo upral o etniteto, rasa, mursh vaj dzuvli, chhib, religija, politichko vaj aver avipen, edukacija, socijalno avipen, barvalipaski situacija vi vaver, na dela vaj kerel limito pe chachipen e vavere manushe, vaj themeskere manusheske ka lel responsibiliteta telal o zakono, telal o internacionalno dokumentora thaj kontraktora bazirimo upral e diverzija pe gasavo grundo thaj ka avel ande e phanlipe trin bersh.

31 I Romani strategija rodela kompalacija e “afirmativno akcione rodipencar”. Te avel chaches afirmativno akcija e kerimatar trubuj te aven kerdine te resljaren egaliteto vi te aven suspendirime khana akala ciljora ka oven resljarde-sekvenca so rodela evaluacija pe impakto.

32 Upral e realizacija pe chachipen pe Pozitivno Akcija e Romenge ande e Europa:Connors v UK, kotar e Claude Cahn, Roma Rights 1/2005.

33 “Studija pe dataki kolekcija te dikhel o ekstento vi o impakto e diskriminacijako ande e Europa”—Finalno Reporto 7.12.2004- Net Effect Oy, Niklas Reuter, Timo Makkonen, Olli Oosi.

34 Formalizirimo indekso inicirinela relevantno diferencija mashkar e kondicie mashkar e thema. Shaj te oven vakerde ande e diferentno arei thaj na dena rangiripe e themengo e egzamplosar vash o socijalno chachipen pe praktichno diskriminatorno grupa mashkar e thema.” (nivelo pe Muslimengi integracija ande e UK ande e komparacija e Francijasar ) O formalno ineksiripe chivela andre e grizi sar so si i diferencija mashkar e thema ande e kultura/sociala/legala/historisko kondicie vaver. Akava shaj te ovel minimizirimo ande e “pakivale” indeksora, numa nikana ”khosle”.

35 “Studija pe Dataki Kolekcija te dikhel i ekstencija vi o impakto kotar e diskriminacija ande e Europa”—Finalno Reporto 7.12.2004. Net Efekto Oy Niklas Reuter, Timo Makkonen, Olli Oosi, pages 161-167.

36 “Studija pe Dataki Kolekcija te dikhel iekstencija vi o impakto kotar i diskriminacija ande e Europa”—Finalno Reporto 7.12.2004.-Net Effect Oy, Niklas Reuter, Timo Makkonen, Olli Oosi., rigora 161-167.

37 MIGRACIJE, MINORITETIJA VI BUCHARIPE ANDE E SWEDO. EKSLUZIJA, DISKRIMINACIJA VI ANTI-DISKRIMINACIJA. RAXEN 3 Report ande e EUMC kotar e RAXEN Fokalno Punto vash e Swedo Expo Fondacija Cecilia, rigori 3.

38 Mashkar o 16 Majo 2000 bersh vi 30 Oktombro 2001, 35,454 akaripa sine resljarde pe akaja zhutipaski linija; sar rezultato, 9,945 diskriminaciake kejsora sas transferime ande e Departamenski Komisija vash e Akseso pe themutno lil. MIGRANTORA, MINORITETIJA VI BUCHARIPE: EKSLUZIJA, DISKRIMINACIJA VI ANTI-DISKRIMINACIJA ANDE E 15 THEMA MEMBRORA KOTAR E EUROPAKI UNIJA, Ande e anav kotar e Europako Centro pe Rasizmo vi Ksenofobija (EUMC) kotar e Internacionalno Centro vash e Migracijako Politikako Vazdipen (ICMPD), Oktombro 2003, rigori 63.

39 MIGRANTORA, MINORITETIJA VI BUTIKERIPA: EKSLUZIJA, DISKRIMINACIJA VI ANTI-DISKRIMINACIJA ANDE E 15 THEMESKERE MEMBRORA KOTAR E EUROPAKI UNIJA, Ande e anav kotar e Europasko Monitoring Centro pe Rasizmo vi KSenofobia (EUMC) kotar e Internacionalno Centro vash e Migraciono Politikako Vazdipe (ICMPD), Oktombro 2003, rigori 6.

40 O kejso Nachova vi e vavera v. Bugarija, sikadas grizha pe aplikantesko njamosko mudaripe thaj o naipe investigacija vash olengo mudaripe, vi o phageripe phageripe pe artiklo 14 (prohibicija kotar e diskriminacija) lendi khetane e Artiklosar 2, leindoj telal i grizha o naipe investigacija ande e diskriminatorsko gindipe so sas i dodz ande e mudaripe; vi, o fakto pala o kerdino mashkarutno mudaripe.
Telal o Artiklo 41 (numa satisfakcija) pe Konvencija, o Kris dijas e aplikanteske total 47 000 Euro sar kompenzacija pe kerdino bilachipe vi 3,740 vash e sa pokimatar.

41 D.H Vi e vavera Chehisko Republika

42 Kejso N.o 15766/03, Stepjan Orsus vi 14 vavera v. Kroacija, i aplikacija perdini ande e Decembro 15, 2004.

43 Zorasar kerdini sterilizacija: 15966/04, IG.M.K vi Akseso pe medikalno rekordirime kejsora, 32881/04, K.H. vi e vavera v. Slovakia (8 aplikantora).

44 Vaver relevantno krisaripa vaj decizija si kerdini kotar e Europako Kris pe Manushikane chachipena (kotor kotar e Nachova):
Balogv. Ungriko-phageripe pe artiklo 3, Connors v. o UK-phageripe pe Artiklo 8, GB.v. Bugarija phageripe pe Artiklo 3. Velikova v. Bugarija (ECtHR) – phageripe kotar o Artiklo 2 vi 13, Anguelova v. Bugarija –phageripe kotar o Artiklo 2,3,5 vi 13, Asenovv. Bugarija-phageripe kotar e Artiklija 3,5,13,25, Conka v. Belgija-phageripe kotar e Artiklija 5, P 4-4, 13, Chapman v. UK-naj araklo phageripe numa si mishti i chhib

45 1 US Dolaro 1 = 22,845 krune.

46 “O Rosman na sikadas pes, jeftisaripepe, kompenzirimi Romani romni”
http://www.ceskenoviny.cz/news/index_view.php?id=121410 agorutno akseso 29 Marto 2005.

47 ’’ 1 US Dollar 1 = 22.845 crowns.

48 “I kompanija musaj te del jeftisaripe pe Romani dzuvli so sas paldimi, pokinel kompenzacija”
http://www.ceskenoviny.cz/news/index_view.php?id=121522, agorutno akseso 29 Marto 2005.

49 Specijalno reporto pe phageripe kotar e Socijalno Chachipena 2002, Obudsmanesko Offiso ande e Federacija BiH.

50 Reporto pe Romengo Akseso pe bucharipe: Bosna thaj Hercegovina, Amir Sarajlich & Judith Kiers,2005.

51 Reporto pe Romengo Akseso ande e Bucharipe: Bosnia and Herzegovina, Amir Sarajlic & Judith Kiers, 2005.

52 Report pe Romengo Akseso pe bucharipe: Croatia, Lovorka Kusan, 2004

53 Telal o Anekso 6 pe Generalno Frameworkesko Kontrakto vash e slobodija ande e BiH – Dayton Peace Agreement.

54 E.g.RAXEN database ande e Francija.”Migrantora, minoritetija vi bucharipe ande e Francija, eksclusija, diskrimincija vi anti-diskriminacij” RAXEN 3 Reporto pe Europako Monitoring Centro pe Racismo vi Ksenophobia (EUMC) kotar e RAXEN Focal Point vash e Francija , (Agence pour le développement des relations interculturelles - ADRI) Agencija vash e vazdipe pe interculturake relacije, Paris, 2003, Rigori 21.

55 ECRI generalno politikaki rekomandacija N°4: Nacionalno rodipe pe eksperience vi percepcija kotar e diskriminacija vi rasizmo kotar e dikipe e viktimengo, Strasbourg, 6 March 1998 CRI (98) 30.

56 Dikh o egzamplo ande e Germanija: HOPI-proekto (Horizontal Project for Integration) kasko fokuso o vazdipe pe horizontalno strategije te agorel i diskriminacijape buchako marketo (Cizmesija/Gavrilchenko/Pagels 2000; Cizmesija/Pagels/Steinmetz 2001), Haghighi (2000), the INFIS case study (Brüggemann/Riehle 2000), viEFFNATIS project (Worbs 2001), refeinela pe “Migrants, minorities and employment in France, exclusion, discrimination and anti-discrimination” RAXEN 3 Reporto kotar e EUMC kotar e RAXEN Focal Punt ovash e Germanija e Europako Forum vash e Migratciake Studje (EFMS) Institute at the University of Bamberg, Authors: Elmar Hönekopp (IAB), Gisela Will, Stefan Rühl Project Director: Prof. Dr. Friedrich Heckmann, June 2002, rigori 48.

57 ILO discriminaciako testingo studie ande e numbeo kotar e thema sikavena significantno, konstitucija vi distribucija nivelo kotar e discriminacija ande e akseso pe bucharipe ande e sa e thema kote si kerdino o rodipen. Imigrantsko buchara so silen eksperienca kotar e discriminacija pe grundo kotar e olengere aktuelno arakipe pe nacionalno, koloresko, “rasako”, vaj ethnikano avipen. Kodo si vakerdo kana sare si egalno-kvalifikuime, educirime, lache kerena buchi thaj dzanena chhibja — manusha so si imigrantora, persho vi dujto generacija, si kotor kotar i diskriminacijae 33% pe 41% net discriminaciako nivelo. Dikh Immigraciaki Politika, Discriminacija vi Integracija ande e Europe: Savo avutnipe e Europake ande e 21shelbershipe , Prezentacija anglal e EUROPAKO PARLAMENTO Publichno shunibe “Migracija, integracija vi vazdipe: upral e Europeke Politike?” Brussels, 15 Marto 2005.

58 Ungariako zakono dela te kerel pes testingo, te len pes faktija, dela e testerenge te keren reporto thaj kodola reportora te aven dokumentarime.

59 Dikh Josef R kejso vakerdo ande e “ Testingo te sikavel pe s e rasaki diskriminacija” metodologija vi aplikacija ande e Ungarija” kotar e Fitsum Alemu, Roma rights pe sako trin masek, 2003.

60 Studija pe Dataki Kolekcija te dikhel i digra pe diskriminacija vi olakero impakto ande e Europa’’—Finalno Reporto 7.12.2004-Net Efekto Oy, Niklas Reuter, Timo Makkonen, Oilil Oosi., rigori 162.

61 MIGRANTORA, MINORITITIJA VI BUCHARIPE : EKSLUZIJA, DISKRIMINACIJA VI ANTI- DISCRIMINACIJA ANDE E 15 MEMBERSKE THEMA ANDE E EUROPAKI UNIJA, Ande e anav kotar e Europaki Monitoring Centro pe Rasizmo vi Ksenohobia (EUMC) kotar e Internacionalno Centro vash e Migraciono Politikako Vazdipe (ICMPD), Oktombro 2003, rigori 56

62 “Studija pe dataki Kolekcija te dikhel pes i digra pe diskriminacija vi lako impakto ande e Europa” –Finalno Reporto 7.12.2004-Net Effect Oy, Niklas Reuter, Timo Makkonen, Olli Oosi, rigori 163.

63 Rodipen pe bucharipaske atidutora palik e Dzuvlengo profesionalizmo vi Familiako Aktivizmo, Themesko Ofiso vash e Familijaki Protekcija, Dajipen vi ternipe; rodipen kerdino kotar e dzuvlikani organizacija B. a. B.e Zagreb, 2002

64 Intervju e rajonaja Aldijana Bajramovic, Koordinatoro ande ,,Horizonti,,, Skopje 22 marto 2004 bersh.

65 Ande 90 bersha 250,000 terne thaj educirime manusha nashle kotar e Serbija. PRSP vash Serbija, rigori 19.

66 Buchako Marketo pali o Maripe ano BiH: Sar te stimulirinen pes e kompanije te phutren pozicije thaj te vazden e bucharnengo mobiliteto, Lumaki Banka, novembro 2002 bersh.

67 PRSP vash e Serbija, rigori 84.

68 Intervju kerdino telefonesar e Mustafov Senadesar, Direktoro ande “Roma Versitas” savo dela finasijako zhutipen e Romenge, 29 aprilo 2004 bersh

69 Dikhen Reporto pe Socijalno Inkluzija – DG Bucharipe thaj Socijalno Bucha, 2004 – kote so o TRACE programo phenel vash e manusha terneder kotar 25 bersh ande Franca, thaj o programo phutardinas 3600 neve buchakere thana.

70 Korespondencija e Igoresar Vukichevich, CEO Alter Modus, 9 Februaro 2005

71 Intervju Aldijana Bajramovich, Kordinatoro ande e ”Horizonti”, Skopje, 22 Marto 2004

72 Intervju e rajosar Todor Paskovski, Sherutno kotar e Kochani 2004, Kochani